سیطره تحقیقاتی بر اقیانوس‌ها

پهنه گسترده‌ای از سرزمین ایران به طول بیش از 27 هزار کیلومتر را کرانه‌های آبی دریای خزر، خلیج فارس و دریای عمان تشکیل می‌دهد. بنابراین وجود یک نهاد ملی فعال در زمینه‌های مختلف علوم دریایی و اقیانوسی در کشور دارای اهمیت راهبردی است. مرکز ملی اقیانوس شناسی نیز با همین هدف، سال 70 تاسیس شد. از سال 88 این مرکز فعالیت خود را به عنوان موسسه ملی اقیانوس‌شناسی ادامه داد تا این‌ که خرداد امسال شورای گسترش آموزش عالی با ارتقای موسسه ملی اقیانوس‌شناسی به پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی موافقت کرد. از آنجا که دریا با هوا بر هم کنش دارد و باید تاثیر تغییرات جوی و آب و هوایی را در فعل و انفعالات دریاها مورد توجه قرار داد، حوزه علوم جوی نیز به عنوان بخش جدیدی به حیطه فعالیت‌های این پژوهشگاه افزوده شده است.

به گفته دکتر وحید چگینی، رئیس پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی، پیشرفت در عرصه دریایی در کشورهایی که در این زمینه پیشرو بوده‌اند به افزایش توانمندی آنها در این زمینه منجر شده است. حتی پیشرفت‌های به دست آمده در حوزه‌های مختلف اقتصادی، صنعتی، علمی و فناوری و حتی تسلط بر فضا نیز نتوانسته است از اهمیت حوزه‌های دریایی و اقیانوسی بکاهد. اقیانوس‌ها در حقوق بین‌الملل میراث مشترک همه کشورهاست. حتی کشورهایی هم که از ساحل دریاهای آزاد سهمی نداشته باشند از این میراث سهمی دارند. اگرچه همه کشورها مجاز هستند در عرصه دریاهای باز و اقیانوس‌ها فعالیت کنند، اما کشورهایی که در این حوزه پیشگام بوده‌اند در مقایسه با دیگر کشورها از حقوق بیشتری برخوردار بوده‌اند.

تولیدات زیستی در دریاها و اقیانوس‌ها علاوه بر سطح در ستون آب نیز انجام می‌شود به همین علت دریا‌ها و اقیانوس‌ها به عنوان منبعی غنی از فرآورده‌های زیستی در تامین غذای نسل‌های آینده جایگاه مهمی دارد. علاوه بر این در اعماق اقیانوس‌ها مواد زیستی وجود دارد که می‌توان از آن در فرآوری و تولید مواد زیستی و دارویی منحصر به فردی استفاده کرد. کشور ما نیز به دنبال این است جایگاه خود را در حوزه دریا و اقیانوس توسعه دهد تا به این ترتیب بتواند حضور قدرتمندانه‌تری در محیط‌های اقیانوسی داشته باشد.

نخستین مرکز منطقه‌ای اقیانوس‌شناسی در غرب آسیا

با تصویب یونسکو، نخستین مرکز منطقه‌ای اقیانوس‌شناسی دنیا در منطقه غرب آسیا در کشور راه‌اندازی می‌شود و حیطه نفوذ این مرکز منطقه غرب آسیاست.

چگینی با اشاره به پیشگام بودن ایران در ایجاد یک مرکز منطقه‌ای اقیانوس‌شناسی می‌گوید: در حقیقت، این مرکز نخستین مرکز منطقه‌ای اقیانوس‌شناسی است و پیش از این در هیچ کشوری مرکز مشابهی ایجاد نشده است. ارائه آموزش‌های کوتاه‌مدت، برگزاری گشت‌های تحقیقاتی و پایش محیطی در خلیج فارس و دریای عمان و انجام پروژه‌های تحقیقاتی مشترک بین کشورهای منطقه از مهم‌ترین اهداف این مرکز است. به این ترتیب با فعالیت این مرکز، نقش پیشتازی ایران در زمینه اقیانوس‌شناسی در منطقه خلیج فارس و دریای عمان بیش از پیش نمایان خواهد شد. زمان راه‌اندازی این مرکز در آینده‌ای نزدیک اطلاع داده می‌شود. این موفقیت مرهون تلاش‌هایی است که در وزارت علوم، تحقیقات و فناوری انجام شده است. البته نماینده دائمی ایران در کمیسیون ملی یونسکو نیز در این زمینه تلاش‌های زیادی انجام داده است. بعد از معرفی این مرکز بسیاری از دیگر کشورها از جمله کشور هند نیز برای انجام فعالیت‌های مشابه در آسیای میانه متقاضی شده‌اند.

شناور تحقیقاتی اقیانوس‌پیما به کجا رسید؟

محیط‌های دریایی و اقیانوسی مانند فضای پیرامون زمین به عنوان محیطی راهبردی برای افزایش گستره تسلط بشر مطرح است. در محیط‌های دریایی و اقیانوسی با توجه به ویژگی‌های منحصر به فردی که دارد، قابلیت‌های متعددی نهفته است. محیط‌های دریایی نه‌تنها با توجه به گستردگی ابعادشان در جابه‌جایی کالاها نقش مهمی را ایفا می‌کند، بلکه در تشکیل سامانه‌های اصلی جوی نیز بسیار تاثیرگذار است تا جایی که منشا بسیاری از پیامدها از جمله خشکسالی و بسیاری از مخاطرات محیطی از قبیل سیل و توفان را باید در دریاها جستجو کرد.

در حقیقت، سامانه یکپارچه‌ای که از دریا‌ها و اقیانوس‌ها شروع شده و به جو ختم می‌شود، عامل تعیین کننده‌ای در تعدیل آب و هوا در سطح کره زمین و ایجاد امکان سکونت است. بدون تردید شناخت دقیق این سامانه قابلیت پیش‌بینی پدیده‌های جوی ـ اقیانوسی را امکان‌پذیر می‌کند. محیط‌های دریایی و اقیانوسی حدود دو‌سوم از مساحت کره زمین را در برمی‌گیرد که بخش عمده‌ای از آن حتی برای کشورهایی که به آب‌های آزاد دسترسی ندارد نیز قابل بهره‌برداری است.

به گفته چگینی، شناور‌های تحقیقاتی اقیانوس‌پیما از جمله امکاناتی است که می‌تواند نقش مهمی در شناخت دقیق سامانه‌های دریایی و اقیانوسی داشته باشد. ساخت شناور اقیانوس‌پیما نیز با همین هدف از اردیبهشت 90 در دستور کار این پژوهشگاه قرار گرفت و پیش‌بینی می‌شد تا انتهای 91 به بهره‌برداری برسد، اما با توجه به مشکلات و محدودیت‌هایی که در روند تهیه تجهیزات موردنیاز برای این شناور وجود داشت، این پروژه هنوز به پایان نرسیده است. اکنون این شناور در مرحله 70 درصد پیشرفت فیزیکی است. سازه شناور تکمیل شده و نصب تجهیزات و ماشین‌آلات روی این شناور در حال انجام است. سازمان صنایع دریایی از اعتبارات خود هزینه کرده تا مراحل کار پیگیری شده و این شناور تحقیقاتی هر چه زودتر به آب انداخته شود. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد این شناور تا خرداد 93 تکمیل شود. البته پیش از این نیز شناورهایی در ابعاد بزرگ‌تر ساخته شده است، اما این شناور نخستین شناور تحقیقاتی اقیانوس‌پیماست. فقط تعداد معدودی از کشورها موفق به ساخت شناور تحقیقاتی اقیانوس‌پیما شده‌اند و به همین دلیل دستیابی به این توانایی موفقیت بزرگی است.

ایران، زیردریایی تحقیقاتی می‌سازد

پایش اقیانوس‌ها و دریاها در سه سطح انجام می‌شود. سازمان هوا فضا از طریق ماهواره‌ها، اقیانوس و دریاها را از فضا رصد می‌کند. گشت‌ها و شناورهای تحقیقاتی نیز مسئولیت رصد سطح دریا‌ها و اقیانوس‌ها را برعهده دارد، اما پایش دریا‌ها باید در اعماق آب هم انجام شود.

چگینی به اهمیت ساخت زیردریایی‌های تحقیقاتی به عنوان یک طرح مهم و حیاتی اشاره کرده و اعلام می‌کند: ساخت زیردریایی تحقیقاتی در پژوهشگاه ملی اقیانوس‌شناسی و علوم جوی مورد توجه قرار گرفته که امیدواریم بتوانیم در آینده‌ای نزدیک به این فناوری دست پیدا کنیم. طرح‌هایی برای ساخت زیردریایی‌هایی که بتواند تا اعماق 2، 4 و 7 متری را در هم بشکافد، ارائه شده است. اگر محققان کشور بتوانند به فناوری ساخت زیردریایی که تا عمق هفت متری دریاها و اقیانوس‌ها نفوذ ‌کند دست یابند، ایران به باشگاه کشورهای سازنده زیردریایی با عمق بیشتر از پنج متر می‌پیوندد؛ اینها از جمله طرح‌های راهبردی است. اگر کشوری به این فناوری دست پیدا کند که بتواند به عمیق‌ترین نقاط اقیانوس‌ها نفوذ کند، جهش بزرگی است؛ درست مثل این‌ که بتواند فضانورد به فضا اعزام کند.

باید توجه داشت در دنیای امروز پیشرفت در اقیانوس‌شناسی به اندازه هوا فضا، نانوفناوری و زیست فناوری مهم و حیاتی است و باید در حوزه دریایی سرمایه‌گذاری‌های بیشتری انجام شود.

فرانک فراهانی‌جم ‌/‌ گروه دانش