سنجاقک‌ها، دوست برنج و دشمن ماهی‌ها

فسیل‌های یافت شده از این موجودات نشان می‌دهد در گذشته سنجاقک‌ها به اندازه یک عقاب بوده‌اند. گرچه این موجودات می‌توانند پرواز کنند اما حشراتی وابسته به آب هستند و معمولا در نزدیکی آب‌های شیرین زندگی می‌کنند. سنجاقک‌ها شکارچیانی مفید و سودمندند که در کنترل بیولوژیک آفات مزارع نقش بسیار مهمی ایفا می‌کنند و از آنجا که جمعیت این حشرات تابع تغییرات زیست محیطی مختلفی از جمله جریان آب، آلودگی‌ها و زندگی گیاهی است می‌توان از آنها به عنوان ابزاری برای آگاهی از کیفیت و شرایط آب و هوا استفاده کرد.

این حشرات می‌توانند مانند پرندگان مسیرهای طولانی مهاجرت کنند. به گفته محققان بین مهاجرت پرندگان و سنجاقک‌ها شباهت‌های زیادی وجود دارد. در حقیقت سنجاقک‌ها نیز مانند پرندگان در طول سفر استراحت می‌کنند و چنانچه به هر علتی در طول مسیر گم شوند دوباره جهت‌یابی کرده و راهشان را پیدا می‌کنند. هر سنجاقک می‌تواند به‌طور متوسط روزانه160 کیلومتر پرواز کند. این حشرات بخصوص در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری پراکندگی وسیعی دارند و فقط در منطقه قطب جنوب ردپایی از این موجودات گزارش نشده است.

به‌دنبال رد پای سنجاقک‌ها در مازندران

در دنیا بیش از 6000 گونه از سنجاقک‌ها شناسایی شده و مورد بررسی قرار گرفته است، اما تحقیقات انجام شده در ایران فقط به 120 گونه معطوف بوده است. با توجه به این‌که مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری کشور بخصوص حاشیه سواحل دریای خزر می‌تواند زیستگاه مناسبی برای سنجاقک‌ها باشد با هدف تکمیل فونستیک یا مجموعه منطقه‌ای سنجاقک‌های ایران در دو سال گذشته در منطقه مرکز و غرب استان مازندران تحقیقاتی انجام شده که در این طرح تحقیقاتی 330 نمونه سنجاقک از ده ایستگاه مشخص جمع‌آوری و شناسایی شده است که مورد تائید بین‌المللی قرار گرفته است.

به گفته طوبی مرادی، دانش آموخته کارشناسی ارشد بیوسیستماتیک دانشگاه آزاد اسلامی و مجری این طرح، سنجاقک‌ها سر گرد و چشم‌های مرکب بزرگی دارند. پاهای این حشرات برای گرفتن شکار در هوا مناسب است. این حشرات دو جفت بال دارند که به طور مستقل عمل می‌کنند. سنجاقک‌ها دگردیسی ناقص دارند و دوره لاروی را در آب سپری می‌کنند. پس از 10 تا 15 بار پوست‌اندازی به حشرات بالغ تبدیل شده و در خشکی به زندگی ادامه می‌دهند. تقریبا همه گونه‌های سنجاقک‌ها در زیستگاه‌های آب شیرین زندگی می‌کنند و می‌توان در امتداد سواحل رودخانه‌ها، باتلاق‌ها، تالاب‌ها، دریاچه‌ها و استخرها ردپا یا نشانه‌ای از این موجودات پیدا کرد.

در فصل گرم سال جمعیت سنجاقک‌ها در اطراف شالیزارهای شمال کشور افزایش پیدا می‌کند. این راسته از حشرات نه تنها برای انسان‌ها ضرری ندارند بلکه در مرحله لاروی می‌توانند کنترل‌کننده بیولوژیک آفات بوده و حشرات مضر برای انسان‌ها را طعمه خود قرار دهند. علاوه بر این، سنجاقک‌ها در کنترل جمعیت پشه‌هایی که ناقل بیماری‌های خطرناکی مانند تب دانگ و مالاریا هستند نیز نقش بسیار مهمی دارند، اما گاهی می‌توانند نقش منفی هم داشته باشند، زیرا لارو سنجاقک‌ها به استخرهای پرورش ماهی خسارت می‌زند. این موجودات می‌توانند در مرحله‌ای که در استخرهای پرورش ماهی دوره رشدشان را تکمیل می‌کنند از لارو ماهی‌ها تغذیه کرده و آنها را از بین ببرند.بررسی‌ها و تحقیقات انجام شده در کشورهای اروپایی نشان داده است سنجاقک‌ها می‌توانند ناقل کرم‌های پهن حلقوی و تهدیدی برای صنعت مرغداری باشد. البته گاهی نیز لارو سنجاقک‌ها طعمه ماهی‌ها می‌شود. بنابراین ارتباط بین ماهی‌ها و سنجاقک‌ها می‌تواند دو طرفه باشد که به نفع یکی از آنها و به ضرر دیگر تمام شود. این موضوع اهمیت شناسایی گونه‌های آن را بیش از پیش افزایش داده است.

مرادی با اشاره به این‌که در رشته بیوسیستماتیک جانوری می‌توان هر جانوری را برای تحقیق انتخاب کرد، درباره چرایی انتخاب سنجاقک به‌عنوان سوژه تحقیق خود می‌گوید: با توجه به این‌که به حشرات زیبا مانند پروانه‌ها و سنجاقک‌ها علاقه زیادی دارم، تصمیم گرفتم روی یکی از این دو گروه از حشرات تحقیق کنم. دکتر پاشایی راد که استاد راهنمای من بودند پیشنهاد کردند با توجه به این‌که درباره پروانه و کفشدوزک‌ها پیش از این تحقیقاتی انجام شده بود، سنجاقک‌ها را انتخاب کنم.

مبارزه بیولوژیک در شالیزارها

به گفته مجری این طرح، با توجه به این‌که در ایران تحقیقات محدودی آن هم به طور پراکنده درباره سنجاقک‌ها انجام شده است، لازم بود برای تکمیل فون سنجاقک‌های ایران تحقیقات بیشتری در این زمینه انجام شود که در این طرح، این راسته از حشرات شکارچی در بخش مرکز و غرب استان مازندران مورد بررسی قرار گرفته است. معرفی گونه‌های جدید احتمالی و همچنین بررسی پراکندگی انواع گونه‌های مختلف این راسته که از اهمیت بیولوژیکی برخوردارند از اهداف مطرح در این طرح تحقیقاتی بوده است. منظور از فون یا فونستیک بررسی مجموعه منطقه‌ای موجودات و شناسایی آنها در رده‌بندی جانوران است.

مرادی می‌گوید: در این طرح در ده ایستگاه از ساری تا رامسر که آخرین شهر در غرب استان مازندران است در ماه‌های اردیبهشت و خرداد نمونه‌گیری انجام شده است. برای انتخاب ایستگاه‌ها با توجه به این‌که لارو این حشرات در آب زندگی می‌کند مناطقی در اطراف آب‌های راکد یا استخرهای پرورش ماهی و رودخانه‌ها به‌عنوان ایستگاه انتخاب شد. بنابراین با توجه به شناختی که از سنجاقک‌ها داشتیم برای نمونه‌گیری سراغ رودخانه‌ها و شالیزارها رفتیم.

مرادی با تاکید بر این که سنجاقک‌ها ساکن مناطق گرمسیری هستند، می‌افزاید: در اوایل مهر ماه که شروع فصل سرماست دیگر اثری از سنجاقک‌ها در این منطقه یافت نمی‌شود. برای شناسایی نمونه‌ها از کلیدهای شناسایی استفاده می‌شود که در رده‌بندی موجودات زنده کاربرد دارد. بر این اساس می‌توان نمونه‌ها را مورد مطالعه قرار داد و درباره نمونه‌ها یا این‌که اولین بار این نمونه‌ها در کجا دیده شده است یا این‌که آیا قبلا شناسایی شده یا اولین بار است که شناسایی می‌شود به اطلاعاتی دست یافت. با توجه به موقعیت آب و هوایی استان مازندران پیش از این تحقیقاتی در این منطقه انجام شده بود اما با این حال در این طرح هشت نمونه جدید در این منطقه شناسایی شد که ممکن است با توجه به زمان، شرایط آب و هوایی در این منطقه ساکن شده باشند یا نمونه‌های مهاجر باشند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد بعضی از گونه‌های سنجاقک‌ها در زمین‌های برنج کاری یا شالیزارها آفت خوارند. در این طرح دو گونه از سنجاقک‌های آفت‌خوار شناسایی شد که می‌توانند با تغذیه از آفات شالیزارها به بهبود وضع رشد برنج کمک کرده و مانع از بین رفتن آن شوند. به همین علت می‌توان از این موجودات در مبارزه بیولوژیک استفاده کرد.

وی در پاسخ به این پرسش ‌که نتایج این طرح تحقیقاتی در چه زمینه‌ای می‌تواند کاربرد داشته باشد، می‌گوید: می‌توانیم استخری برای پرورش سنجاقک‌ها درست کنیم و لارو این موجودات را که آبزی هستند از رودخانه‌ها جمع‌آوری و به این استخرها منتقل کنیم. در رودخانه احتمال از بین رفتن لارو سنجاقک‌ها به مراتب بیشتر است. ممکن است ماهی‌ها و قورباغه‌ها از آنها تغذیه کنند یا حتی انسان‌ها ناخواسته این موجودات را از بین ببرند. اگر بخواهیم از آنها در مبارزه بیولوژیک در شالیزارها استفاده کنیم بهتر است آنها را در استخرهای جداگانه‌ای پرورش دهیم. علاوه براین باید این نکته را نیز مورد توجه قرار داد که گرچه لارو سنجاقک‌ها تهدیدی علیه ماهی و قورباغه‌ها هستند و می‌توانند آنها را شکار کنند اما حضور آنها در رودخانه‌ها و استخرهای پرورش ماهی می‌تواند تنظیم‌کننده آب باشد، زیرا این موجودات می‌توانند لجن خوارها و پشه‌ها را از بین ببرند.

فرانک فراهانی‌جم ‌/‌ گروه دانش