مقام تبلیغ در اسلام کمتر از مرجعیت نیست

شهید مطهری درباره موضوع تبلیغ در کتاب‌ها و سخنرانی‌های متعدد خود مطالبی را اشاره کرده‌اند. البته در کتاب حماسه حسینی به شکل منسجم و پیوسته با ارائه تعریف دقیق از تبلیغ و جداسازی این کلمه از دیگر کلمات مشابه به ویژگی‌های مبلغین تاثیرگذار پرداخته‌اند که در این نوشتار فقط مروری بر نگاه ایشان در باب تبلیغ در کتاب حماسه حسینی داریم.

شهید مطهری پیش از هر چیز به آسیب‌شناسی کلمه تبلیغ که به نحوهای مختلف در قرآن به کار رفته و معنای خاص خود را دارد اشاره می‌کند و می‌گوید: «بدبختانه این کلمه در عرف امروز، سرنوشت شوم یعنی معنی منحوس‏ و منفوری پیدا کرده، به طوری که امروز در عرف ما فارسی‌زبان‌ها تبلیغ‏ یعنی راست و دروغ جور‌کردن، و در واقع فریبکاری و اغفال برای به خورد مردم دادن یک‏ کالا. تبلیغ مفهوم اغفال به خودش گرفته است و لذا گاهی اوقات که کسی درباره‏ موضوعی صحبت می‏کند، وقتی می‏خواهد بگوید اینها اساسی ندارد، می‏گوید آقا اینها همه تبلیغات است، همه، دروغ و فریبکاری است.»

البته این کاربرد نادرست واژه موجب نمی‌شود از معنای درست کلمه غافل شویم و کم‌کم کلمه را از دایره واژگان ارزشمند دینی خارج سازیم. بلکه لازم است ضمن توضیح معنای تبلیغ به کلمات مشابه آن، که حداقل در فارسی مانند تبلیغ معمولا به «رساندن» معنی می‌شود، اشاره کرد. کلمه ابلاغ و ایصال، هر دو در فارسی به معنای رساندن چیزی به دست کسی است. ولی ایصال در امور جسمانی و مادی به کار می‌رود مثل آن که امانت مادی را به صاحب امانت برسانیم. ولی ابلاغ برای رساندن یک فکر و یک پیام به روح و ضمیر کسی به کار می‌رود بنابراین حتما یک امر معنوی است.

از طرف دیگر تبلیغ که وظیفه هر مسلمانی است و مسلمانان باید به حدی برسند که احساس کنند هرکدام به نوبه خود باید حامل پیام اسلام باشند، با امر به معروف و نهی از منکر که این نیز یک وظیفه عمومی است، تفاوت دارد. زیرا تبلیغ مرحله شناخت و شناساندن است، ولی امر به معروف و نهی از منکر در مرحله اجرا و عمل جای می‌گیرد.

برای این که پیام به شکل موفقی به مخاطب برسد چهار شرط وجود دارد:

1‌ـ عقلی بودن پیام و نیرومندی محتوای آن. پیام باید با عقل و فکر بشر سازگاری داشته باشد تا جاذبه عقل انسان آن را به سمت خود بکشاند. اگر یک پیام صرفا احساسی باشد، دیگر دوام همیشگی نخواهد داشت. اگرچه حدیث «الاسلام یعلو و لایعلی علیه» (یعنی اسلام برتری پیدا می‌کند و چیزی بر اسلام غلبه نمی‌شود) وجود دارد و گرچه اسلام توانسته تمام نیازهای بشر را پاسخگو باشد، ولی می‌بینیم که دستگاه تبلیغاتی مسیحیان بسیار قوی‌تر از اسلام عمل می‌کند. شهید مطهری صریحا در این باره می‌گویند: «واقعا عجیب است! وقتی به خودمان نگاه می‏کنیم، می‏بینیم از نظر دستگاه‏ تبلیغاتی واقعا در حد صفر هستیم. هیچ دینی در دنیا به اندازه اسلام از نظر دستگاه تبلیغاتی و مبلغینش ضعیف نیست.»

2‌ـ‌ کیفیت و متد و اسلوب رساندن پیام. انتخاب روش تبلیغ موثر باید دربرگیرنده چند ویژگی باشد، مانند مبین بودن بلاغ (تبلیغی که با سطح فکری مخاطب هماهنگی داشته باشد)،‌ نصح (در مقابل غش،‌ یعنی هیچ هدفی جز پیام‌رسانی وجود نداشته باشد)،‌ متکلف نبودن (یعنی مبلغ چیزی را که نمی‌داند و بر خودش آن طور که باید محقق و روشن نیست، نگوید)، تواضع و فروتنی، پرهیز از خشونت (گرچه صلابت غیر از خشونت است)، شهامت و شجاعت، نقشی جز رسالت برای خود قائل نبودن، تفاوت نگذاشتن میان مردم در تبلیغ، صبر و استقامت.

3‌ـ‌ وسایل و ابزارهای پیام‌رسانی. در انتخاب وسایل نباید گفت چون هدف مقدس است پس از هر راهی می‌توان این کار را انجام داد، بلکه باید از وسایل مقدس و حداقل از وسایل مشروع در این راه استفاده کرد.

4‌ـ‌ شخصیت خاص پیام‌رسان. مبلغان باید نسبت به اسلام به صورت یک مکتب شناخت داشته باشند. و از طرف دیگر در به کار بردن وسایل تبلیغ و شناسایی این وسایل مهارت کافی داشته باشند و...

در آخر لازم است به نکته دیگری در همین زمینه اشاره کرد تا اهمیت تبلیغ از دیدگاه شهید مطهری به شکل کامل‌تری بیان شود: «اگر بگویم مقام تبلیغ اسلام، رساندن پیام اسلام به عموم مردم، معرفی و شناساندن اسلام به صورت یک مکتب، از مرجعیت تقلید کمتر نیست، تعجب‏ نکنید. مقامی است در همان حد. البته برای مرجعیت تقلید چیزهایی‏ لازم است که برای یک مبلغ لازم نیست، ولی جامعه ما به این مسأله که‏ می‏رسد، همه چیز را فراموش می‏کند. شما ببینید در جامعه ما سرمایه مبلغ‏ شدن چیست و مبلغ شدن از کجا شروع می‏شود؟ اگر کسی آواز خوبی داشته باشد و بتواند چهار تا شعر بخواند، کم کم به صورت یک مداح در می‏آید، می‏ایستد پای منبرها و شروع می‏کند به مداحی و مرثیه خواندن... کم کم چهاتا پامنبری جور می‌کند و از پله پایین می‌آید پله بالاتر، کم کم می‌آید بالاتر، و عوام مردم را جمع می‌کند و اکثر بانیان مجالس فقط روی یک مساله تکیه می‌کنند و آن جمعیت کشیدن است که چه کسی بهتر می‌تواند جمعیت جمع بکند. بابا آخر این جمعیت کشیدن برای حرف حسابی گفتن است. بعد که جمعیت جمع شد، چه حرفی می‌گوید! این خیانت است به اسلام. خیانت است نسبت به اسلام که از یک آواز گرم مطلب شروع بشود. این قاعده‌ای است که عمومیت دارد... اگر در اعصار گذشته، مبلغ شرایط سخت و سنگینی داشت، در زمان ما آن شرایط، ده برابر و صد برابر شده است.»