وقتی فضای مجازی به کمک تلویزیون می‌شتابد

گذشته از این شرایط باید توجه داشت رسانه‌های نوظهور و قدیمی فرم و ساختارهایی تغییر یابنده دارند و روز آمد عمل می‌کنند؛ بنابراین اجتناب و پرهیز از همراهی با این تحولات تقریبا امکانپذیر نیست. همپوشانی و تعامل رسانه‌ای در عصر حاضر تا حدی گسترش یافته است که رسانه‌هایی همچون تلویزیون را به سمت و سوی چند رسانه‌ای شدن سوق داده است. درواقع تلویزیون با استفاده از امکاناتی جانبی که فضای مجازی و دیگر راه‌های ارتباطی همچون دریافت پیامک فراهم می‌کند، محدودیت‌های زمانی و ساختاری را پشت سر گذاشته است. از سوی دیگر تلویزیون نیز به‌عنوان یکی از منابع تغذیه اطلاعاتی برای فضای مجازی و مطبوعات و خبرگزاری‌ها مطرح است. کم نیستند شمار روزنامه‌هایی که تیتر یک صفحه ورزشی خود را به اتفاقات و حواشی برنامه‌های پرمخاطب «نود» اختصاص می‌دهند. یا خبرنگارانی که جمعه شب‌های هر هفته به تماشای برنامه «هفت» و رصد آخرین رویدادهای سینمایی کشور می‌نشینند. این دو مدیوم از امکانات و ظرفیت‌های یکدیگر برای افزایش رضایتمندی مخاطب، حفظ وی و جذب مخاطبان جدید استفاده کرده و سعی در رفع نواقص و ضعف‌های احتمالی‌شان دارند.

به منظور تحلیل این موضوع و این‌که چرا شبکه‌ها و برنامه‌های مختلف بیشتر به سمت و سوی استفاده از این فضای مجازی و کامل‌کننده در برنامه‌ها گرایش یافته‌اند، با دکتر امیدعلی مسعودی، استاد ارتباطات دانشگاه سوره و دانشگاه علامه طباطبایی، دکتر علیرضا دهقان عضو هیات علمی دانشگاه تهران و دکتر حسین افخمی استاد دانشگاه علامه طباطبایی گفت‌و‌گو کرده‌ایم.

رسانه تغییر نقش می‌دهد

دکتر مسعودی با اشاره به این‌که موضوع یاد شده را پیش از این در رساله دکتری خود تحلیل کرده است، گفت: فضای مجازی امکانات بسیار زیادی از طریق رسانه‌های جدید برای برقراری ارتباط میان انسان‌ها و جوامع ایجاد کرده است. زمانی رادیو رسانه‌ای منحصر‌به‌فرد بود که فقط می‌توانست صدا را انتقال دهد. در ادامه تلویزیون آمد که قدرت انتقال صدا و تصویر را داشت. اما در شرایط فعلی، رسانه‌ها همچنان در حال تکمیل و پیشرفت هستند و امکانات بیشتری در اختیار مخاطبان خود قرار می‌دهند.

او با اشاره به این‌که برخی رسانه‌ها مانند تلگراف چون هزینه زیادی دارند، بتدریج تغییر نقش داده و به پست الکترونیک تبدیل شده‌اند، ادامه داد: درواقع هیچ رسانه‌ای از بین نمی‌رود، بلکه فقط تغییر نقش می‌دهد. از این‌رو ما تلکس را در قالب ایمیل می‌بینیم و نکته اصلی اینجاست که رسانه‌ها همزمان با تغییر عملکردشان، کامل می‌شوند.

استاد دانشگاه سوره همچنین معتقد است: تلویزیون نمی‌تواند به صورت تعاملی با مخاطبان خود برخورد کند و امروز به یمن وجود فضای مجازی این امکان به وجود آمده است. مثلا اگر می‌خواهند نظرسنجی انجام دهند این نظرسنجی با ارسال پیامک یا ایمیل قطعا راحت‌تر از پست‌ نامه خواهد بود.

رسانه مکمل ضرورت جامعه اطلاعاتی است

مسعودی با تاکید بر این‌که وقتی رسانه ملی می‌گوید نظر خود را پیامک کنید. یعنی این رسانه را بسط داده و امکان مشارکت بیشتری برای مخاطب فراهم کرده است، اظهار کرد: در این شرایط امکان تعاملی عمل کردن تلویزیون که ماهیتا یک رسانه غیرتعاملی و سرد است، فراهم می‌شود؛ پس این از ضرورت‌های جامعه اطلاعاتی است. در شرایطی که رقیبان رسانه‌ای صدا و سیمای جمهوری اسلامی از این امکانات تعاملی استفاده می‌کنند، ما هم باید از فرصت‌های موجود استفاده کنیم. بنابراین ارجاع شنونده و بیننده به وب‌سایت‌ها و این‌که تماس با برنامه داشته باشند یا به سامانه پیامکی آن نظری ارسال کنند، کار منطقی و بسیار با صرفه‌ای برای رسانه است. بنابراین نمی‌توان به رسانه‌ها خرده گرفت که چرا گاهی مخاطبانشان را به رسانه‌های جایگزین ارجاع می‌دهند. صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران یک وب‌سایت قوی تحت همین عنوان دارد و مخاطب می‌تواند به آدرس آن سر بزند و اطلاعات تکمیلی را در آن فضا جستجو کند. مثلا من به‌عنوان یک محقق می‌توانم به مرکز پژوهش‌ها وارد شده یا اطلاعات و اخبار مربوط به بخش پژوهش را از این طریق به دست آورم.

به اعتقاد این مدرس دانشگاه، سایت‌های مکمل، ادامه امکان ارتباط با صدا و سیماست و این از ضروریات جامعه اطلاعاتی، نظارتی و مدرن است.

استاد دانشگاه علامه طباطبایی توضیح داد: رسانه ملی علاوه بر ارجاع مخاطبان به وب‌سایت‌ها، گاهی اوقات هم ممکن است آنها را به نرم‌افزارها ارجاع بدهد. برای مثال اگر من بخواهم از مقاله‌ای که در مرکز پژوهش‌های صدا و سیما وجود دارد، استفاده کنم به من می‌گویند باید از نرم‌افزار پی.دی.اف یا فلش استفاده کنم. بنابراین چنین ارجاعاتی نیز برای این سازمان‌ها و نهادها در نظر گرفته شده است. چنین نرم‌افزارهایی علاوه بر این‌که در انتقال اطلاعات به ما کمک می‌کنند، برای نظارت بر اطلاعات در حال انتقال هم مناسب هستند و بدون تردید این اتفاق در آینده نیز گسترش خواهد یافت.

مسعودی صحبت‌های خود را با بیان مصداقی در این زمینه ادامه داد: اگر یک شبکه ضد انقلابی از این امکان استفاده می‌کند، دلیل بر بد بودن و جنبه‌های مخرب این امکان و ظرفیت نیست. بلکه ما هم می‌توانیم از این فضا استفاده کنیم و به این ضرب‌المثل توجه داشته باشیم که تیغ در دست کیست؛ در دست زنگی مست یا جراح. درکل معتقدم ما باید مدیریت استفاده از بدیل‌های رسانه‌ها را داشته باشیم.

تعریف مخاطب تغییر کرده است

استاد دانشگاه سوره در پاسخ به این سوال که آیا اشاعه فناوری، مخاطب سنتی تلویزیون را کاهش می‌دهد یا خیر گفت: چاره‌ای نیست جز این‌که مخاطب نیز با جریان تکنولوژی همراه شود تا بتواند از امکانات بیشتری بهره ببرد و امکانات و توانمندی‌های بالقوه را برای خود بالفعل کند. مخاطبان، دیگر گیرنده صرف و منفعل نیستند، بلکه می‌توانند واکنش داشته و فعالیت کنند.

وی همچنین با اشاره به تغییر تعریف مخاطب افزود: با ورود رسانه‌های جدید، تعریف مخاطب تغییر کرده است، پس این تصور که روزنامه را چاپ می‌کنیم، مخاطب آن را می‌خواند و برای ارتباط با ما باید نامه ارسال ‌کند، تغییر کرده است. مثلا روزنامه «جام‌جم» یک سایت آنلاین دارد که در کنار روزنامه فعال است و پیشرو این امر بوده است. مخاطب در این شرایط باید خود را با مسائل روز تطبیق دهد.

فضای مجازی و جبران فرصت‌های از دست رفته

دکتر دهقان، عضو هیات علمی دانشگاه تهران هم با برشمردن ویژگی‌های رسانه‌های مکمل گفت: سایت‌های مکمل رسانه ملی امکان گسترش ارتباط و حفظ مخاطبان را ایجاد می‌کند و به نظرم این‌گونه سایت‌ها می‌تواند امکانات بیشتری نظیر اطلاعات و توضیحات جانبی درباره مسائل مختلف در اختیار مخاطبان قرار بدهد. ضمن این که مخاطب فرصت و زمان بیشتری را هم برای بررسی این قبیل اطلاعات در اختیار خواهد داشت.

مترجم کتاب «نظریه‌های ارتباطات» چنین ادامه داد: محدودیت زمان مساله‌ای است که برنامه‌سازان تلویزیونی با آن رو‌به‌رو هستند. مانند محدودیت فضا برای درج مطلبی در یک روزنامه. یعنی وقتی نیم ساعت برای کل اخبار در نظر گرفته شده، نمی‌توان این زمان را بیشتر کرد؛ بنابراین خبرهایی وجود دارد که به آنها می‌گویند استمراری، یعنی خبرهایی که نمی‌توان یکباره بیان کرد به همین دلیل با توجه به این ملاحظات، سایت‌های مکمل یا متصل می‌توانند موثر واقع شده و به رسانه ملی که با حجم انبوهی از اطلاعات و داده‌ها رو به روست، کمک کنند.

ضرورت کاربست هوشمندانه رسانه‌های مکمل

این مدرس ارتباطات با تاکید بر این‌که بهتر است همه اطلاعات از سوی تلویزیون بیان شود، افزود: ماجرا از این قرار است که محدودیت زمان، چنین اجازه‌ای به رسانه ملی نمی‌دهد و این‌که برخی خبرها به زمان نیاز دارند و نمی‌توان همه آنچه را به یک خبر مربوط می‌شود یکباره بیان کرد؛ بنابراین ناگزیر باید به سمت سایت‌ها رفت و کسانی که مخاطبان این سایت‌ها هستند، عموما مخاطب دائمی و سنتی شبکه‌های تلویزیون هم محسوب می‌شوند. البته به این معنا نیست که همه آنها مخاطبان جدی و پایدار تلویزیون به شمار می‌روند، اما دست‌کم بخشی از آنها به‌طور مستمر برنامه‌های تلویزیون را دنبال می‌کنند.

دهقان همچنین ادامه داد: بررسی میزان همراهان این سایت‌ها به پژوهش دقیقی نیاز دارد، اما این ویژگی تکنولوژی است و تکنولوژی امکاناتی ایجاد می‌کند و البته ناگزیر محدودیت‌هایی را هم به دنبال دارد. شبکه‌های تلویزیون که به صورت سنتی مخاطب جذب می‌کردند این روزها بخشی از مخاطبان خود را از طریق سایت‌ها به دست می‌آورند و این سایت‌ها خلأهای موجود را جبران می‌کند. البته در این میان یک آسیب احتمالی وجود دارد و آن مواجهه با نوعی ریزش مخاطبان است؛ چراکه بیشتر این مخاطبان سر و کار چندانی با اینترنت و سایت‌ها نداشته و اگر قرار باشد اطلاعات مورد توجه‌شان را ناتمام دریافت کنند و به سایت‌ها ارجاع داده شوند، ممکن است از ادامه همراهی با شبکه یا برنامه‌ای خاص انصراف دهند.

استاد دانشگاه تهران معتقد است انجام پژوهش‌های جامع‌تر و بیشتری در این حوزه ضرورت دارد؛ بویژه در زمینه مخاطب‌شناسی که می‌تواند به صورت گزارش روزنامه‌ای بوده یا جنبه‌ای علمی، دقیق‌تر و آکادمیک بیابد.

دهقان همچنین پیشنهاد کرد: گزارش‌های تحلیلی و عمیق می‌توانند برای شناخت نوع ارتباط سایت‌ها با رسانه ملی موثر باشند. این‌که افزایش یا کاهش این ارتباط چه فواید و مضراتی به دنبال خواهد داشت و با توجه به تغییر مدیران سایت‌ها، شبکه‌ها و بررسی تغییر آمار مخاطبان می‌توان به ارزیابی این مهم پرداخت.

رسانه‌های تکمیلی راهی برای درنوردیدن مرزهای زمانی است

دکتر افخمی نیز با بیان این‌که آزاد بودن وقت بیننده او را به سمت استفاده از سایت‌های مکمل سوق می‌دهد، گفت: این سوق دادن به سیاستگذاری‌ها و نوع رسانه بستگی دارد. این‌که آنها چقدر به همراهی سایت‌ها برای پیشبرد اهداف خود نیاز دارند. باید پذیرفت گاهی در برنامه‌ها آدرس یک سایت اعلام شده و از مخاطبان خواسته می‌شود به سایت رجوع کنند، اما مخاطبان الزاما به این سایت‌ها سر نخواهند زد. هرچند این اتفاق نوعی صرفه‌‌جویی در وقت و زمان برای تلویزیون محسوب می‌شود و بازاری اطلاع‌رسان را فراهم می‌کند که مشتری و مخاطب دارد و فرستنده پیام هم می‌خواهد اطلاعات بیشتری را با کمترین هزینه به مخاطب برساند.

او با طرح یک پرسش ادامه می‌دهد: از آنجا که پای رقابت در میان است مخاطب حق انتخاب دارد. اما سوال اساسی این است که وقتی مخاطب را به این سایت‌ها ارجاع می‌دهیم، چند درصد از آنها این رسانه‌های مکمل را دنبال خواهند کرد؟ دستیابی به پاسخ این پرسش نیازمند تحقیق و آمارهای دقیق است؛ مثلا از ده نفر چند نفر به سایت‌ها مراجعه خواهند کرد و آیا از این امکان رضایت خواهند داشت؟ مخاطبی که از دریافت اطلاعات رضایت داشته باشد میزان تقاضای خود را افزایش می‌دهد و پیگیر اطلاعات می‌شود و به‌عنوان یک کاربر یا مصرف‌کننده وفادار با برنامه، شبکه و رسانه همراه خواهد ماند.

استاد دانشگاه علامه طباطبایی به شیوه انتقال اطلاعات به مخاطبان اشاره کرد و افزود: قیمت آگهی‌های صفحات اولیه روزنامه بسیار گران‌تر است و معمولا افرادی که این صفحه را برای تبلیغات انتخاب می‌کنند به یک آگهی دو خطی اکتفا کرده و سپس مخاطب را به داخل صفحات روزنامه ارجاع می‌دهند. این کار در دنیای مدرن امروز به نوع دیگری ادامه دارد چراکه یک برنامه تلویزیونی بخشی از اطلاعات را ارائه می‌ کند، اما به دلیل کمبود وقت مخاطب را برای اطلاع از بقیه موضوعات به بازدید از سایت‌ دعوت می‌کنند و این عاملی برای صرفه‌جویی در وقت و هزینه است.

باید جانب مخاطب را هم در نظر گرفت

افخمی بیان کرد: البته مخاطب برای وقت خودش هم ارزش قائل است. این‌که وقت بگذارد و به سایت‌ها رجوع کند هم مساله‌ای دیگر است. ما در شرایطی قرار داریم که دسترسی به اینترنت چندان آسان نیست. پس از این منظر، ارجاع دادن تماشاگر چندان درست به نظر نمی‌رسد.

این کارشناس ارتباطات با اشاره به استفاده از ظرفیت‌های تکمیلی در همه رسانه بیان کرد: این ارجاعات در مطبوعات هم وجود دارد. مثلا بخشی از یک مصاحبه را در روزنامه ارائه می‌دهند و می‌گویند برای دیدن تمام گفت‌وگو به سایت رجوع کنید. اما تعداد کمی از افراد این کار را خواهند کرد، مگر این‌که حوزه تخصصی خاصی با هواداران بسیاری مانند ورزش باشد. هواداران به این سایت‌ها رجوع خواهند کرد و سایت‌های مذکور برای این‌گونه افراد مناسب است.

استاد دانشگاه علامه طباطبایی در پایان صحبت‌های خود گفت: در کشورهای دیگر اینترنت قدمت بیشتری دارد. به همین دلیل تیراژ روزنامه‌ها کمتر شده، چراکه سلیقه عموم مردم بر پیگیری سایت است و این از تغییر تکنولوژی نشان دارد.

دیالکتیک دسترسی و سهولت کاربری

به یقین نمی‌توان از پیشرفت تکنولوژی جلوگیری کرد و شهروندان جوامع مدرن نیز بایدها و نبایدهای حضور در فضای بعضا مغشوش رسانه‌ای را پذیرفته اند و برای داشتن زندگی آرام‌تر و البته موفق‌تر هم چاره‌ای جز همراه شدن در مسیر گسترش رسانه‌ها ندارند. اما مشکل آنجاست که آن دسته از افراد که تمایل چندانی برای مستغرق شدن در فضای تکنولوژیکی عصر معاصر ندارند، نادیده انگاشته می‌شوند. در این صورت ممکن است احساس کنند تکنولوژی رهاوردی جز خدشه وارد کردن به زندگی و مناسبات روزمره شان نداشته است؛ بنابراین بهتر است همزمان با ورود و گسترس استفاده از فناوری‌های نوین ارتباطی راه‌های امکان استفاده آسان از آن هم در نظر گرفته شود.

مریم احمدی