نگاه

زندان؛ مجازات یا آموزشگاه جرم

یکی از مجازات‌های رایج برای مجرمان، زندان است حال آن‌که این روزها زندان‌ها در پیشگیری از جرایم تاثیر چندانی ندارند. زندان در گذشته شرایط خاصی داشت مثلا محیط آن نامساعدتر و به گونه‌ای بود که افراد بیشتر از حالا از زندان رفتن می‌ترسیدند ولی اکنون با توجه به شرایط جدیدی که در زندان‌ها حاکم است (و البته باید به تدابیر جدید با احترام نگاه کرد) زندان بخشی از ابهت و کارایی خود را به عنوان مجازات از دست داده است.

کد خبر: ۵۸۲۴۵۷

بهعنوان مثال در گذشته کسی که به زندان‌ می‌رفت به همسر و فرزندش دسترسی نداشت، ملاقات‌ها سخت و شرایط نا‌مساعد بود، اما اکنون ملاقات‌های عمومی تقریبا به صورت عادی انجام می‌شود، ملاقات‌های خصوصی نیز وجود دارد، زندانیان به مرخصی می‌روند و... این مسائل سبب شده است چنین مجازاتی به آن شکل که باید و شاید بخصوص در پیشگیری از جرایم تاثیر نداشته باشد. بنابراین باید برای مباحث فرهنگی بیشتر برنامه‌ریزی شود و موضوع تربیت اجتماعی در زندان بیشتر مدنظر باشد تا این مجازات بتواند در پیشگیری از تکرار جرم تا حدودی موثرتر واقع شود.

بسیاری از مجرمان در دفعات دوم و سوم دستگیری، زندان و همبندی‌های سابق را عاملی در ارتکاب جرم جدید که معمولا سنگین‌تر از موارد قبلی نیز هست می‌دانند و ما حقوقدانان زندان را گاهی دانشکده‌ای برای فراگیری جرایم جدید و توجیه جرایم بعدی می‌دانیم. چون به هر حال ممکن است مجرمان جرایمی را که بلد بوده‌اند، تکرار کنند اما وقتی به زندان می‌روند امکانی برایشان فراهم می‌شود تا جرایمی را هم که با آن ناآشنا بودند، یاد بگیرند ضمن این که ابهت و ترسی که از زندان وجود دارد، می‌ریزد. فردی که اولین مجازات حبس برایش ناراحت‌کننده بوده، در دفعات بعد آن تاثیر قبل را در احساس و روان خود نمی‌بیند و مثل دفعه اول با قضیه برخورد نمی‌کند.

علاوه بر این موارد، بررسی‌ها نشان داده است برخی از جرایم مجرمان سابقه‌دار مربوط به زمان مرخصی زندانیان است. در واقع آنها در دوره مرخصی با آموزش‌هایی که در زندان دیده‌اند، مرتکب جرایم جدیدی می‌شوند. به عنوان مثال، شخصا در پرونده‌هایی به عنوان وکیل حضور داشته‌ام که فرد ابتدا به خاطر مواد مخدر دستگیر شده و سپس در دوران مرخصی از زندان مقدار بیشتری مواد را جابه جا کرده است. بنابراین همان‌طور که اشاره شد اگر در زندان مسائل تربیتی و اجتماعی مورد توجه قرار نگیرد و کنترل شدیدی ـ که به نظر من باید در آنجا برقرار باشد ـ انجام نشود و مجرمان پس از دوران محکومیت بدون هیچ نظارتی وارد جامعه شوند، باید منتظر جرایم جدیدی از سوی آنها بود.

در اینجا لازم است بر ضرورت طبقه‌بندی زندانیان تاکید شود. متاسفانه ما چنین طبقه‌بندی‌هایی را نداریم در حالی‌که اگر در زندان‌ها طبقه‌بندی صورت بگیرد، معضل آموزش دیدن مجرمان در حبس برطرف می‌شود. برای طبقه‌بندی هم معیارهای مختلفی وجود دارد. معیارهای فرهنگی، سطح تحصیلات، سطح خانواده‌ها و طبقه اجتماعی فرد می‌تواند لحاظ شود یا این‌که می‌توان نوع جرایم را مدنظر قرار داد تا مثلا مجرم ساده‌ای که بر اثر کتک‌کاری به زندان رفته است در کنار فرد زندانی که کارش فقط حمل مواد مخدر یا کلاهبردار است، قرار نگیرد. البته مسئولان قضایی هم به ضرورت چنین کاری آگاه هستند، اما شاید تاکنون مشکلات مالی و بودجه‌ای مانع انجام این کار شده باشد.