مستندهایی که تبلیغاتی نبودند

شایعه‌پردازان ساخت فیلم هر نامزد را به چند نفر از سینماگران نسبت دادند تا جایی که هیچ کارگردانی از افتخار ساخت یک یا چند مستند انتخاباتی بی‌نصیب نماند! چند روز بعد فیلمسازان پیام‌های تکذیب و توضیح را روانه مطبوعات و خبرگزاری‌ها کردند و خبر دادند که اصلا در جریان ساخت چنین فیلم‌هایی نیستند. آن زمان بعضی‌ها فکر می‌کردند که کارگردان‌ها می‌خواهند با چراغ خاموش حرکت کنند و فیلمشان را در سکوت خبری بسازند، اما زمانی که تلویزیون از مستندهای انتخاباتی رونمایی کرد؛ مشخص شد که حرف فیلمسازان مطرح، درست بوده است. واقعیت آن است که در مستندهای تبلیغاتی امسال، نام کارگردان‌های نام آشنا کمتر به چشم می‌خورد. کارگردان‌های جوان نیز ایده خلاقانه‌ای در فیلم‌هایشان ارائه نکرده‌اند و آثاری کمابیش مشابه هم ساخته‌اند. به عبارت دیگر مستندهای پخش شده همگی در یک سطح بوده و کمتر توانسته‌ به شناساندن بیشتر نامزدها به مخاطب کمک کند.

بیشتر مستندها ضرباهنگ کندی دارد و در همان نیمه اول مخاطب را خسته می‌کند. بیشتر فیلم‌های مورد نظر هیچ خط و ربط مشخصی را دنبال نمی‌کند تا جایی که می‌توان نماهای نیمه اول و دوم را با هم جابه‌جا کرد. در چند مورد انگشت شمار مستندساز برای خودش یک خط داستانی را در نظر گرفته و با پیگیری آن به یک درونمایه مشخص رسیده است، اما در دیگر کارها از ابتدا تا انتهای فیلم نماهایی پراکنده از سخنرانی‌های نامزد، بیان زندگی‌نامه و فعالیت‌های حرفه‌ای و اظهار نظر دیگران درباره او را شاهد هستیم. همین اطلاعات هم بعضا در قالبی بسیار ابتدایی ارائه می‌شود. مثلا گوینده فیلم محل تولد، میزان تحصیلات و مسئولیت‌های نامزد مورد نظر را از روی متن می‌خواند و در قاب تلویزیون هم همان نوشته‌ها نقش می‌بندد.

این‌گونه مستندها حرف تازه‌ای برای گفتن ندارد و همان پیام‌ها و نقل قول‌های مناظره‌ها و برنامه‌های گفت‌وگو محور را با زبانی دیگر تکرار می‌کند. مخاطبی که به تماشای یک مستند نشسته است، انتظار دارد همراه دوربین به زندگی شخصی یک فرد سیاسی وارد شود و درباره درونیات و ویژگی‌های اخلاقی و رفتاری او به یک جمع‌بندی مشخص برسد. این اتفاق در برخی فیلم‌ها رخ داد‌ اما این قدر ساختگی و تصنعی بود که نمی‌شد اسمش را مستند گذاشت. مواجهه مردم معمولی کوچه و بازار با یک فرد سیاسی، ظرفیت نمایشی جذابی دارد. ولی وقتی همه چیز از پیش تعیین شده باشد و مردم بدانند دارند جلوی دوربین صحبت می‌کنند، این جذابیت از بین می‌رود.

ساخت مستندهای انتخاباتی در کشور ما پیشینه زیادی ندارد. هر دوره از انتخابات فرصتی را در اختیار مستندسازان قرار می‌دهد تا ضمن بازنگری آنچه ساخته شده و بررسی نقاط ضعف و قوت در جهت ارتقای کیفیت محتوایی و ساختاری این قالب پرطرفدار گام بردارند.

احسان رحیم‌زاده / گروه رادیو و تلویزیون