صنایع دستی اردبیل در حال فراموشی

وجود بیش از 30 رشته صنایع دستی موجب شده است، بیش از 90 هزار صنعتکار هنرهای دستی در بیش از 50 هزار کارگاه شهری و روستایی در سطح استان اردبیل تولیدات خود را وارد بازارهای داخلی و خارجی کنند. این بازار که ظرفیت قابل توجهی برای صنعت توریسم و زمینه بالقوه صادراتی فراهم کرده است، در عمل به دلیل ضعف برنامه‌ریزی و بی‌توجهی به نیازمندی‌های فعالان این حوزه، بخش اندکی از درآمدزایی استان اردبیل را شامل شده و بیش از همه تامین معیشت صاحبان صنایع هنری دست را با مشکل مواجه کرده است.

نبود ارائه تسهیلات در راستای احیای صنایع دستی، بی‌توجهی به مطالبات حداقلی فعالان این حوزه ازجمله بیمه بازنشستگی، بازاریابی نامناسب صنایع دستی و عدم معرفی و تبلیغات مناسب، عدم حمایت لازم و... موجب شده صنعتگران دستی اردبیل برای فروش تکی و دانه‌ای هنر اصیل و بومی خود امید حداقلی به عبور یک مشتری از مقابل مغازه خود داشته باشند.

بی‌توجهی به آخرین نواهای چکش مسگری اردبیل

از جمله هنرهای رو به فراموشی اردبیل، صنعت مسگری با قدمت 200 سال است که تعداد بازماندگانش از 60 هنرمند در سال‌های اخیر فقط به یک مورد تقلیل یافته است.

رحمان آفتابی‌آذر تنها بازمانده هشتاد وپنج ساله بازار مسگران است که از حدود هفتاد سال پیش در بازار مسگران همچنان ظروف مسی می‌سازد.

این صنعتگر که تعمیر ظروف قدیمی متعلق به موزه شیخ صفی‌الدین اردبیلی را نیز در کارنامه خود دارد، معتقد است: پس از فعالیت وی این هنر در اردبیل به طور کامل نابود می‌شود. آفتابی‌آذر نه‌تنها از بیمه بازنشستگی و از کار افتادگی و حتی خدمات درمانی برخوردار نیست، بلکه مراجعات مکرر رسانه‌ها را یادآور می‌شود که در حین معرفی این هنر اصیل تاثیری در وضع زندگی وی نداشته است.

تعطیلی آخرین کارگاه تولید نمد

بی‌توجهی به هنرهای دستی، به صنعت مسگری محدود نمی‌شود، به طوری که آخرین کارگاه تولید نمد در اردبیل نیز به دلیل کهولت سن تنها بازمانده این هنر، فعالیت ندارد.

عباس نمادی نود و دو ساله، بیش از 70 سال از عمر خود را در تولید نمد مرغوب و کیفی صرف کرده است، به طوری که پیش از وی برادر بزرگ‌تر و پدرش نیز از جمله صنعتگران نمدمالی اردبیل محسوب می‌شدند تا جایی که نام خانوادگی‌‌شان را از پیشه خود به یادگار حفظ کرده‌اند. وی در گفت‌وگو با مهر در مورد حمایت مسئولان برای احیای این صنعت، می‌گوید: این هنر از یک سو به دلیل سختی تولید و حداقل درآمد، مورد استقبال جوانان و هنرمندان نیست و از سوی دیگر به دلیل تغییر سلیقه شهروندان اقبال برای استفاده از نمد کاهش یافته و بازاری ندارد.

احتمال خاموشی هنر چند هزار ساله

در همین حال محقق هنر نمدمالی با بیان این که قدمت چند هزار ساله هنر نمد که در کتیبه‌های تخت جمشید به آن اشاره شده، موجب شده است این محصول ارتباط تنگاتنگی با زندگی روزمره روستاییان و عشایر داشته باشد، درباره ویژگی‌های نمد می‌گوید: رطوبت‌گیری، تولید گرما در زمستان و خنکی در تابستان ازجمله ویژگی‌های نمد است و این محصول به عنوان زیرانداز، تن‌پوش و حتی محافظ مورد استفاده قرار می‌گیرد.

علی‌محمد چابکی می‌افزاید: با وجود ورود محصولات مصنوعی مانند انواع فرش ماشینی که تهیه آن ساده‌تر است و قیمت مناسب‌تری دارد، موجب کاهش تمایل به استفاده از این محصول شده است.

وی با تاکید به فعال بودن فقط سه کارگاه نمدمالی در روستای قره درویش مشگین شهر و وجود فقط یک بازمانده در شهرستان اردبیل تصریح می‌کند: در صورت بی‌توجهی به منسوخ شدن این هنر، حداکثر تا 15 سال آینده اثری از آن نخواهد ماند. مخترع معرق نمد با بیان این که راهکار احیای هنرهایی از این دست، توسعه کاربری آن است، خاطرنشان می‌کند: معرق نمد، نمد را از زیرانداز به دیوارکوب تبدیل کرده است و استقبال گسترده گردشگران نشان می‌دهد اجرای برنامه‌های مناسب برای توسعه هنرهای دستی نتایج مثبتی در بر دارد.

بیمه‌ام قطع شد

صنعت شال بافی با قدمتی هزار ساله نیز یکی دیگر از هنرهای دستی استان اردبیل است که در سال‌های اخیر شاهد بی‌مهری فزاینده بوده است.

معصومه شریف‌زاده، زن شصت ساله خلخالی در تنها کارگاه شال‌بافی استان اردبیل در شهرستان کلور از توابع خلخال نواهای پایانی این هنر اصیل را می‌نوازد.

وی با تاکید به مشکلات معیشتی صنعتگران هنرهای دستی به مهر می‌گوید: با وجود این که حمایتی از این هنر نمی‌شود، تلاش می‌کنم با آموزش آن، زمینه ماندگاری این هنر اصیل را فراهم کنم.

وی درخصوص دریافت وام و تسهیلات از نهادهای اجرایی مرتبط به هم می‌گوید: نه تنها به دلیل ناتوانی در بازپرداخت، وام دریافت نکردم، بلکه پس از پنج سال از واریز بیمه، این بیمه را لغو کرده‌اند که این موضوع باعث شد نه‌تنها پشتوانه‌ای برای ازکار افتادگی نداشته باشم، بلکه پس از 30 سال تجربه در تولید شال؛ معیشت خود و ده فرزندم دچار مشکل شود.

برنامه‌ای برای حمایت نداریم

در همین حال معاون صنایع دستی میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اردبیل درخصوص تسهیلات حمایتی فعالان و بازماندگان صنایع دستی استان می‌گوید: با وجود این که بیمه صنعتگران برای تازه‌واردان این حوزه اجرا می‌شود، اما برنامه حمایتی برای بازماندگان نداریم. علیرضا دباغ عبداللهی اعتقاد دارد که حمایت از بازماندگان، معرفی آنها به عنوان شخصیت فعال صنایع دستی و دریافت نشان تنها پاره‌ای از امتیازات است. وی همچنین از احیای صنایع دستی استان با ثبت ملی آن خبر می‌دهد و می‌افزاید: اکنون فقط دو هنر شال‌بافی و جاجیم‌بافی در شهرستان خلخال در دستور کار قرار گرفته است. دباغ عبداللهی با بیان این که اجرای این مهم در سال‌های گذشته به دلیل تخصیص ندادن اعتبار انجام نشده است، ابراز امیدواری می‌کند که با ثبت ملی آثار دستی، زمینه مستندسازی آن فراهم شود.

وی با یادآوری این که در سطح استان 12 رشته هنری ازجمله جاجیم، نمکدان‌بافی، نواربافی، شال‌بافی، خورجین بافی، نمد مالی و زین سازی به ثبت معنوی رسیده است، تاکید می‌کند: احیای این هنرها نیازمند ثبت ملی و ارائه برنامه‌های مدون است.

این اظهارات در حالی است که به عقیده کارشناسان، ثبت معنوی هنرهای دستی حداقل حمایت معنوی را موجب شده و برای وضع معیشت صنعتگران تاثیری مثبت نداشته است.