نگاهی به قبح تملق در جامعه ایرانی

با نگاهی به ریشه‌های اجتماعی چاپلوسی همچون نبود احساس مسئولیت، فقدان باورهای اخلاقی، نبود وجدان کاری، پایبند نبودن به تعهدات، تجمل‌پرستی، خلأ منزلت و نبود شایسته‌سالاری در ساختار اداری، تضاد طبقاتی، سیستم اداری و بروکراسی، ضعف مدیریت سازمان در حاکمیت رقابت سالم، ضعف مدیریتی و سبک مدیریتی، به اضافه عوامل فردی ـ شخصیتی و... به پیچیدگی و اهمیت موضوع بیشتر واقف خواهیم شد. اما واکنش جامعه در برابر فرد چاپلوس و متملق چیست؟ می‌توان سه رفتار را متصور شد؛ نخست، واکنش پذیرش‌گرا. به این معنی که گروهی از اعضای جامعه که آمادگی مقاومت در مقابل هنجار‌شکنی را ندارند به این موج می‌پیوندند و از این طریق، جزئی از جمع می‌شوند.

در چنین حالتی روند تملق در جامعه شتاب بسیار به خود می‌گیرد. دوم: واکنش منفعل؛ تعداد دیگری که قصد ندارند با گروه نخست همراهی کنند، اما میل چندانی هم به مقابله ندارند، راه انزوا در پیش می‌گیرند و در روندی فرسایشی خود را از صحنه حذف می‌کنند و نوع سوم واکنش فعال است. به این معنی که برخی نه با گروه اول همراه می‌شوند و نه همداستان گروه دوم هستند. این دسته بنا را بر تغییر می‌گذارند و در حقیقت، مقاومت فعال از خود بروز می‌دهند. آنان امید به اصلاح ناهنجاری در اجتماع دارند.

در تبیین اوضاع کنونی جامعه ایران به نوعی می‌توان یک نوع «آشفتگی هنجاری» را در آن مشاهده کرد. بطور مثال در همین موضوع تملق و چاپلوسی از یک سو با باورها و اخلاق ایرانی سر سازگاری ندارد و از سوی دیگر، ریشه‌ها و علل تملق که در همین نوشتار به آن اشاره شد، بطور گسترده در سطح جامعه مشهود است. در چنین حالتی گروهی که واکنش فعال دارند، کمرنگ شده و به تبع آن به تعداد اعضای دو گروه منفعل و پذیرش‌گرا افزوده می‌شود.

آسیب‌های اجتماعی در ابتدا به صورت معدود و محدود آغاز می‌شود و به مرور زمان و با استفاده از خلأ‌های موجود شکل گسترده و آشکار به خود می‌گیرند. در چنین حالتی اگر نظام تربیتی و دستگاه‌های رسمی نظارتی وظایف خود را به درستی انجام ندهند، دیوار این سد ویرانگر فرو خواهد ریخت و همه را در خویش غرق خواهد کرد.

متاسفانه باید اقرار کرد، قبح تملق تا حدودی در جامعه ما فرو ریخته است، اما نباید ناامیدانه به موضوع نگریست؛ چون منفعل بودن خود آسیب‌های دیگری در پی دارد. با وجود این موارد، انجام پژوهش‌های کاربردی و آکادمیک می‌تواند گام نخست برای ورود به موضوع باشد.

فاطمه حامدی‌خواه / جام‌جم