نارین قلعه در آستانه ثبت جهانی

مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد با اشاره به این‌که کهن‌ترین سند هویت تاریخی و آغاز شهرسازی در سرزمین یزد، نارین قلعه میبد است، می‌گوید: شهر میبد باغ‌ شهری است در دل کویر که کهندژ یا نارین قلعه آن گردشگران زیادی را به سمت خود جذب می‌کند، بنابراین حفظ و صیانت آن نیاز به همکاری و همدلی مردم و مسئولان دارد و ثبت جهانی این اثر فاخر مهم‌ترین گام در پاسداشت آن است.

بهرام رضایی با اشاره به لزوم ثبت نارین قلعه که نمونه‌ای بارز از یک شهر باستانی است، اظهار می‌دارد: میبد دارای پیشینه‌ای چند هزار ساله است که از بافت تاریخی منحصر به‌فرد و پویایی برخوردار است. نارین قلعه یا کهندژ، در شهر تاریخی میبد بر فراز تپه‌ای بلند بنا شده و بر تمام ‌شهر میبد و پیرامون آن دید دارد. قدمت این بنای خشتی طبق کاوش‌های اخیر باستان‌شناسی، هزاره سوم پیش از میلاد تخمین زده شده است و تاریخ ساخت آن به دوران مادها برمی‌گردد.

روایت دیگری که از ساکنان قدیمی این شهر می‌شود ساخت آن را به زمان حضرت سلیمان (ع) نسبت می‌دهد. این قلعه هفت طبقه و در سه هکتار است و با برج و بارو و دربندهای متعدد، بالای تپه‌ای مسلط بر شهر میبد قرار گرفته است.

نارین قلعه چهار برج گرد بلند دارد و آنچه امروز از آن مانده قسمت مرکزی آن است؛ نشانه‌هایی از این برج‌ها و باروها هنوز در روستای کوچک کوشک نیز دیده می‌شود.کوشک یا کوچک، نزدیک‌ترین روستا به دژ بوده و بیشتر آن را باغ‌ها، قنات‌ها و آسیاب در بر می‌گرفته که تا همین چند وقت پیش زیباترین بادگیرها، خانه‌ها و کوچه‌های ساباط‌دار بسیار قدیمی در این محل قابل مشاهده بود.

بخش اصلی و کهن قلعه در بخش بالایی مجموعه قرار دارد. شواهد از این بنا نیز نشان می‌دهد که بارها تعمیر شده، بطوری که بخش‌های پایین‌تر را در دوره‌های جدیدتر ساخته‌اند. در و دالان اصلی دژ دارای برج نگهبانی و تاسیسات دفاعی ویژه‌ای بوده است.

نارین قلعه همچنین بنا به گواه‌های موجود و روایت‌ها دارای نظام پیچیده رفت و آمد زیرزمینی بوده است. دهانه شماری از این راهروها هنوز در جای جای دژ پیداست. مردم میبد هنوز این روایت را باز می‌گویند که از این دژ یک راهرو زیرزمینی تا محل آسیاب سنگ سیاه در باختر آبادی بیده در ۳ کیلومتری باختر شهر میبد وجود داشته است.

نارین قلعه همچنین دارای اتاق‌های متعددی بوده که هم‌اکنون قسمت‌هایی از این اتاقک‌های کوچک تودرتو، موجود است و بسیاری از آنها نیز به علت قرار گرفتن در طبقات پایین و ریختن راهروها هنوز کشف نشده است.

مصالح به کار رفته در این مجموعه متراکم نیز، خشت و گل است و خشت‌های مشاهده شده در آن منتسب به معماری هخامنشی است. این بنا در بیشتر دوره‌ها به صورت ارگ حکومتی بوده و در بعضی از دوره‌ها به‌عنوان پناهگاه از آن استفاده می‌شده است.

ناگفته نماند که یکی از پررونق‌ترین دوران عمر این بنای تاریخی مربوط به دوره آل مظفر است، اما پس از پایان عهد آل مظفر، این بنای سترگ به حال خود رها شده و از گزند طبیعت و به‌خصوص انسان‌ها در امان نماند، بطوری که بخش‌های زیادی از آن شامل دروازه، خندق و محوطه‌های مسکونی سال ۱۳۴۳ به دلیل احداث خیابان از بین رفت.

امیر ترقی‌نژاد - جام‌جم یزد