سینمای مستند، پرجایزه، اما بدون حامی

به گزارش جام‌جم، بخش سینماحقیقت (مسابقه آثار مستند بلند) همیشه یکی از بخش‌های مورد اقبال فیلمسازان عرصه مستند و کوتاه بوده و با وجود این که در سال‌هایی این بخش به صورت سلیقه‌ای حذف یا افزوده می‌شد، اما همواره مورد توجه و اقبال فیلمسازان و منتقدان بوده است. امسال یعنی در سی‌ویکمین دوره جشنواره فیلم فجر، هم این استقبال بیش از پیش است و 173 عنوان فیلم فرم درخواست حضور در بخش مسابقه «سینما حقیقت» را پر کرده‌اند. این آمار در مقایسه با میزان فیلم‌های متقاضی در سال گذشته (93 عنوان فیلم) و حتی به نسبت فیلم‌های متقاضی شرکت در بخش سینمای ایران جشنواره امسال (102 عنوان فیلم)، نشان از اشتیاق و علاقه فیلمسازان به حضور در این جشنواره و همچنین حجم بالای آثار تولید شده در عرصه مستند را می‌دهد.

در این میان نباید فراموش کرد که این حجم از فیلم‌های مستند متقاضی علاوه بر فرصت رقابت در یک جشنواره معتبر چون جشنواره فیلم فجر، نیازمند اکران و نمایش برای عموم مردم هم هستند. این‌که تا چه میزان 173 فیلم مستند متقاضی، امکان اکران عمومی پیدا می‌کنند، جای بحث دیگری است، ولی دست‌کم فیلم‌های برگزیده بخش مستند انتظار دارند که پس از گرفتن سیمرغ‌های بلورین و دیپلم افتخار از جشنواره در اکران و تولید اثر بعدی حمایت شوند.

حبیب احمدزاده که جایزه ویژه هیات داوران سی‌امین جشنواره فیلم فجر را برای «بهترین مجسمه دنیا» دریافت کرده است، درباره اکران نشدن این فیلم تاکنون به جام‌جم، می‌گوید: نمایش یک مستند نیازمند یکسری اقدامات است که بخشی از آن به تعلل مسئولان یا فیلمسازان برمی‌گردد. شرایط به‌گونه‌ای است که خود فیلمساز باید به‌دنبال اکران فیلمش باشد.

او با اشاره به نمایش‌های محدود مستند «بهترین مجسمه دنیا»، درباره تاثیر دریافت جایزه از جشنواره فیلم فجر بر نمایش فیلم‌های مستند، می‌گوید: نمایش‌های فرهنگی و دانشگاهی فیلم، امری همیشگی و عادی است و ربطی به گرفتن جایزه ندارد. خوشبختانه به دلیل خاص بودن «بهترین مجسمه دنیا» من این شانس را داشتم که در دانشگاه‌ها و محافل متعدد فیلمم را به نمایش بگذارم.

این مستندساز که بعد از گذشت یک‌سال هنوز کار تازه‌ای در دست ندارد، خاطرنشان می‌کند: متاسفانه هیچ سیستم و برنامه‌ریزی برای نمایش فیلم‌های مستند وجود ندارد و فقط متکی به تلاش فیلمساز است.

فتح‌الله امیری هم که سیمرغ بلورین بهترین مستند سی‌امین جشنواره فیلم فجر را با «در جست‌وجوی پلنگ ایرانی» دریافت کرده است، این جایزه را موثر قلمداد می‌کند و به جام‌جم می‌گوید: تاثیر دریافت جایزه از جشنواره فیلم فجر انکارناپذیر است. جشنواره فیلم فجر در قیاس با دیگر جشنواره‌ها تاثیرگذاری و فراگیری بیشتری داشته و یکی از موثرترین جوایز را دارد.

او در عین حال دریافت جایزه بهترین مستند فیلم فجر را در روند کاری خود بی‌تاثیر می‌خواند: این حضور تاثیر چندانی در روند کار من نداشته، چون هیچ‌وقت مشکل تصویب طرح نداشته‌ام تا کمکی برایم محسوب شود، ولی در هر حال روند دریافت مجوزها را تسهیل می‌کند.

امیری که پای ثابت ساخت مستندهای حیات وحش است، مشکل چندانی در بحث اکران و تولید مستند ندارد و همچون گذشته به کار خود ادامه می‌دهد و می‌گوید: مستند «در جست‌وجوی پلنگ ایرانی» تاکنون چند بار از تلویزیون پخش شده است و حضورش در جشنواره فیلم فجر تاثیری در پخش آن نداشته است. از طرفی هم پیش از جشنواره، مستندهای «خزندگان ایران» و «پارک ملی کویر» را در مرحله تولید داشتم که بتازگی به مرحله تدوین رسیده است.

رضا دریانوش، برنده سیمرغ بلورین بهترین مستند بلند از بیست و هشتمین جشنواره فیلم فجر هم معتقد به بی‌تاثیر بودن گرفتن این جایزه در روند کارش است و به جام‌جم می‌گوید: این جایزه هیچ تاثیری در روند کار حرفه‌ای من نداشته است؛ چون به هر حال توجهی به بخش مستند نمی‌شود و بازتابی هم در رسانه‌ها ندارد.

او می‌افزاید: مستند «جای خالی آقا یا خانم ب» پس از جشنواره فیلم فجر، در جشنواره‌های متعددی شرکت کرد و هنوز هم در مجامع فرهنگی به نمایش درمی‌آید، ولی جشنواره هیچ تاثیری بر این نمایش‌ها نداشته است.

این مستندساز با اشاره به شرایط اکران این مستند، خاطرنشان می‌کند: من مدت‌هاست پیگیر اکران «جای خالی آقا یا خانم ب» هستم، ولی وضع پخش سینماها، شرایط خاص خودش را دارد و در انحصار عده‌ای خاص است و مشکل می‌توان به اکران رسید و در این وضع سینمای مستند برای ما آب‌ونان ندارد.

دریانوش که فعلا کاری در دست تولید ندارد، از پس‌لرزه‌های دریافت جایزه‌اش می‌گوید: بعد از جشنواره فیلم فجر برای انعقاد قرارداد کار جدید به یکی از دفاتر فیلم رفتم. آنجا یکی از تهیه‌کنندگان بدون این‌که برآورد هزینه‌هایم را بداند، گفت: شما فیلمساز گرانی هستید و ما توان تامین دستمزد شما را نداریم. ظاهرا گرفتن جایزه از جشنواره فیلم فجر، کار پیدا کردن را هم سخت می‌کند.

ارد عطارپور یکی دیگر از چهره‌های شناخته شده مستندسازی که جوایز ریز و درشتی هم از جشنواره فیلم فجر کسب کرده، با دیگر مستندسازان هم‌عقیده است و می‌گوید: حضور در جشنواره فیلم فجر تاثیری در اکران مستندهای من نداشته است؛ مثلا مستند «خلیج‌فارس» که سال گذشته جایزه بهترین تحقیق و پژوهش را دریافت کرد، چهار بار از تلویزیون پخش شد، درحالی که اگر هم در جشنواره جایزه نمی‌گرفت، پخش می‌شد. او می‌افزاید: در این بین صرفا گرفتن جایزه اهمیت دارد و این‌که یک مستندساز در یک رقابتی برنده شده است، وگرنه مستندسازان همچنان در ساخت فیلم‌های بعدی خود دچار مشکل هستند.

تهیه‌کننده مستندهای پرجایزه‌ای چون «تهران چند ریشتر» و «منم داریوش» می‌گوید: حمایت از اکران مستندی که در معتبرترین جشنواره داخلی تحسین شده، بسیار طبیعی است؛ بنابراین نیازمند سرمایه‌گذاری و پیگیری سرنوشت فیلمساز آن هستیم، اما متاسفانه تسهیلات براحتی در اختیار مستندساز قرار نمی‌گیرد و حمایتی از اکران این آثار نمی‌شود.

او ادامه می‌دهد: به نظرم مثلا باید از فیلم «مهرجویی کارنامه چهل‌ساله» ساخته مانی حقیقی در بحث اکران حمایت می‌شد تا تمایل و علاقه فیلمسازان شاخص ما به ماندن در این عرصه افزایش یابد.

آزاده کریمی / گروه فرهنگ‌وهنر