هدایتگری، شاخصه برنامه‌های مذهبی

تلویزیون تاثیرگذارترین رسانه یا دست‌کم در جامعه ما، یکی از قوی‌ترین رسانه‌هاست. صدا و سیما نیز تا حدودی تلاش کرده است از این ابزار قدرتمند برای نشر معارف و آموزه‌های مذهبی بهره بگیرد.

طبیعی است اکنون که در ایام محرم و صفر به سر می‌بریم، برنامه‌های مذهبی صدا و سیما افزایش چشمگیری یابد. بسیاری از مردم شاید به مساجد نروند و پای منبرها ننشینند، اما برنامه‌های مذهبی تلویزیون و رادیو را می‌بینند و می‌شنوند. پس این برنامه‌ها بهترین فرصت برای تقویت معرفت دینی و شیعی مخاطبان است. برنامه‌های مذهبی بزرگ‌ترین رسانه ایران یعنی صدا و سیما، در عین تاثیرات مثبت، از آسیب نیز به دور نیست و نمی‌توان با یقین به همه آنها نمره 20 داد.

در این گزارش نظر دو نفر از کارشناسان مذهبی را درباره تاثیرگذاری برنامه‌های مذهبی تلویزیونی، آسیب‌های آنها و همچنین راهکارهایی که می‌توان برای جذاب‌تر کردن این برنامه‌ها به کار گرفت جویا شده‌ایم.

ابوالفضل بهرام‌پور برای دوستداران قرآن و تفسیر، چهره‌ شناخته شده‌ای است. او برای عموم مردم تفسیرهای قرآنی می‌نویسد و به همین دلیل، تفسیر معروف وی با عنوان «نسیم حیات» از همه قشرها مخاطبانی دارد.

بهرام‌پور چندان موافق نیست فقط شبکه‌هایی خاص مانند شبکه قرآن به پخش برنامه‌های مذهبی اختصاص داشته باشد، بلکه هر شبکه‌ای باید چنین برنامه‌هایی را در لابه‌لای برنامه‌‌هایش بگنجاند. وی می‌گوید: من به مسئولان صدا و سیما گفته‌ام شما شبکه‌های تلویزیونی را تخصصی نکنید که این شبکه مخصوص قرآن است، شبکه دیگر مخصوص آموزش و تا آخر، چون در این صورت شما نمی‌توانید آن طور که شایسته است مردم را هدایت کنید.

برنامه‌های مذهبی را باید در همه شبکه‌ها قرار داد. در غیر این صورت با تقسیم‌بندی شبکه‌ها و منحصر کردن برنامه‌های مذهبی به یک شبکه، اثرگذاری آنها کم می‌شود. باید به گونه‌ای برنامه‌های مذهبی را در برنامه قرار داد که دیدن آنها نوعی توفیق اجباری شود. دکتر مصطفی عباسی‌مقدم، دانش‌آموخته علوم قرآن و حدیث و عضو هیات علمی دانشگاه کاشان تاکنون در برنامه‌های تلویزیونی و رادیویی متعددی به عنوان کارشناس حضور داشته است. وی نیز معتقد است برنامه‌های مذهبی را باید در شبکه‌های مختلف با هر رویکرد تخصصی‌ توزیع کرد.

او می‌گوید: توزیع برنامه‌های مذهبی بین شبکه‌ها باید براساس گرایش مخاطبان هر شبکه باشد. ممکن است مخاطبان یک شبکه را افراد فرهیخته تشکیل دهند و یک شبکه برای مخاطبان عام برنامه پخش کند. حال با همین تناسب، برنامه‌های دینی را می‌توان برای این شبکه‌ها در نظر گرفت. توزیع این برنامه‌ها در شبکه‌های مختلف تلویزیون باید به گونه‌ای باشد که مطمئن شویم هر مخاطبی روزانه به طور متوسط میزانی از برنامه‌های دینی و مذهبی را دریافت می‌کند، نه این که برنامه‌ها به او تحمیل شود. باید تنوع و مخاطب‌سنجی برنامه طوری باشد که به مخاطبان قدرت انتخاب داده شود.

وی تاکید می‌کند: اگر شبکه سه بر پخش برنامه‌های ورزشی متمرکز است، با وجود این نباید از برنامه‌های مذهبی تهی باشد یا شبکه قرآن نباید از برنامه‌های علمی قرآنی دور باشد.

اما برنامه‌های مذهبی تلویزیون به دلیل تاثیرگذاری وافر این رسانه ممکن است بیش از همه در تیررس آسیب‌ها قرار داشته باشد و چه بسا اکنون نیز آسیب‌هایی را در این برنامه‌ها شاهد هستیم. برخی کارشناسان مانند بهرام‌پور بر این باورند که برنامه‌های غیرمذهبی تلویزیون نیز همواره باید در جهت حفظ معنویت مخاطبان انتخاب و پخش شود.

بهرام پور که پنجشنبه‌های هر هفته در برنامه زنده تلویزیونی شبکه قرآن حاضر می‌شود و به پرسش‌های بینندگان پاسخ می‌دهد، تاثیر برنامه‌های دینی تلویزیون را غیرقابل انکار می‌داند و معتقد است تلویزیون بهتر است فقط بر تقویت معنویت مثبت مخاطب و ایجاد شرایط برای سوق دادن آنها به معارف دینی تمرکز نکند.

او می‌گوید: علاوه بر این تقویت، موانع را هم باید از سر راه سیر به سوی معارف دینی برداشت. اگر این موانع را برنداریم، به جایی نمی‌رسیم. برای مثال وقتی به مسجد می‌رویم تلفن‌های همراهمان را خاموش می‌کنیم تا حواسمان پرت نشود. یک زندانی به این دلیل متنبه می‌شود که موانع هدایت او از سر راهش برداشته شده‌ است و او فرصت دارد فقط به بازپروری خود فکر کند. تلویزیون ما جنبه دین‌آموزی دارد، اما در عین حال مبتذلاتی هم دارد و گاهی شاهد فیلم‌ها و سریال‌هایی هستیم که بر سر راه دین‌پروری مانع ایجاد می‌کند. کارهای مثبت هنگامی تاثیر دارد که موانع از میان برداشته شود.

تولیدات مذهبی تلویزیون فقط به برنامه‌هایی با یک مجری و کارشناس محدود نمی‌شود و برخی سریال‌ها و فیلم‌های تلویزیونی نیز در همین خصوص تولید می‌شود. این حوزه را می‌توان از حساس‌ترین حوزه‌های تلویزیون در نشر معارف دینی دانست، زیرا فیلم و سریال باید سرگرم‌کننده باشد و از مرز نصیحت یا شرح و تبیین معارف فراتر برود و احساسات و کنجکاوی مخاطب را برانگیزد. به همین دلیل، امکان خطا در این برنامه‌ها بیشتر می‌شود.

بهرام‌پور نیز ضمن تائید این مساله، به سریال‌هایی اشاره می‌کند که به موضوع روح و برزخ می‌پردازند. وی می‌گوید: من سریال‌هایی را که به روح و برزخ و این امور می‌پردازند، خطرناک می‌دانم. یک عده که متخصص دینی نیستند، داستان‌هایی را مربوط به برزخ و روح برای سریال‌ها می‌نویسند، اما آیا این سریال‌ها به تائید کارشناسان زبده دینی می‌رسد؟ من برخی از موارد این سریال‌ها را انحراف می‌دانم. برنامه‌هایی که موضوع مذهبی دارد، باید از ابتدا مورد تائید کارشناسان زبده دینی باشد.

برنامه‌سازان تلویزیونی نیز شاید گاهی مانند خبرنگاران به نداشتن ‌سوژه بخورند یا موفق نشوند برای موضوعاتی که تعیین کرده‌اند، افراد متخصص را دعوت کنند. دقیقا در همین مواقع امکان دارد برنامه‌سازان از سر ناچاری یا حتی برای مجلس‌گرمی، افرادی را به برنامه‌هایشان دعوت کنند که تخصص چندانی نداشته باشند.

در ایام محرم بویژه دهه نخست آن، بازار برنامه‌های مذهبی گرم است که البته بیشتر آنها امام حسین(ع) و حادثه کربلا را موضوع اصلی خود قرار می‌دهد، اما عباسی‌مقدم معتقد است: امام حسین(ع) نسبت به دیگر اشخاص دینی در فرهنگ ما بسیار برجسته‌تر است و محله‌ها و تکیه‌ها به یک رسانه‌ تبدیل می‌شود.

به همین دلیل به نظر من بهتر است برنامه‌های صداوسیما در کنار پرداختن به امام حسین(ع) و واقعه کربلا، از این فرصت به عنوان تریبونی برای توجیه و تفهیم کل ارزش‌ها و معارف اسلامی استفاده کنند. اساسا عزاداری عاشورا، محرکه اسلام و فرصتی برای بیان معارف دینی است. به همین دلیل باید از این فرصت برای توجیه و تفهیم همه معارف دین و ارزش‌های دینی استفاده شود و برنامه‌های مذهبی فقط برای شناساندن یک امام و معارف مربوط به آن نباشد.

مهرناز مهاجر