کلانشهرها نمی توانند نفس بکشند

شاید بشود همه تقصیرها را بسادگی گردن یک سازمان انداخت و از دیگران رفع تکلیف کرد، ولی حقیقت این است که مسائل زیست محیطی بسیار گسترده تر از آن چیزهایی است که در نگاه اول به نظر می رسد.

کد خبر: ۵۱۶۳۱

با دکتر معصومه ابتکار، رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ، درباره مشکلات زیست محیطی در کلانشهرها به گفتگو نشستیم و خواستیم از تدبیرها و راهکارهای مقابله با این مشکلات بگوید.
آنچه از مجموعه این گفتگو به دست آمده این است که مشکلات ریز و درشت زیست محیطی بسیار فراگیرتر از یک سازمان و چند نهاد است و به رغم راهکارهای موثری که سازمان تااین لحظه در پیش گرفته است ، این مساله ملی مستلزم همکاری همه نهادها و سازمان هاست و افزون بر تمام اینها، خواهان افزایش آگاهی عمومی ، مسوولیت پذیری و حس شهروندی در تک تک افراد جامعه است.

عمده ترین مشکلات زیست محیطی در کلانشهرها چیست؛
کلانشهرها به دلیل تمرکز جمعیتی و تمرکز فعالیت اقتصادی و به تبع آن تمرکز جمعیت دچار مشکلات عدیده ای است.
در بسیاری از این موارد برنامه ریزی برای استقرار جمعیت شهری و فعالیت های اقتصادی در طول مدت زمانی لازم صورت نگرفته و فشاری که روی آن مناطق به وسیله جمعیت ایجاد شده منطبق با ظرفیت های زیست محیطی مثل منابع آب نیست این ناسازگاری فشار زیادی را روی منابع پایه ایجاد می کند. این مساله ای است که در بسیاری از کلانشهرها با آن مواجهیم.

شما به چه تدابیری برای رفع این مشکلات دست پیدا کرده اید؛
در راس مشکلات زیست محیطی که وجود دارد و بنابر اهمیتش ، مساله آلودگی هواست که در تهران و 7شهر بزرگ دیگر بررسی هایی در این باره انجام داده ایم.
مشکل آلودگی هوا در تهران عمدتا به خاطر وسایل نقلیه است و دلایل آلودگی را در 7شهر دیگر بررسی کردیم و این تحقیق مبنایی شد که یک سری برنامه های اجرایی را در تهران و این 7شهر دیگر دنبال کنیم که الان چهارمین سال متوالی است که مشغول تحقیق و بررسی و تصمیمات اجرایی روی مشکل آلودگی هوا هستیم و پیشرفت های چشمگیری هم داشته ایم.

طبیعی است هیچکدام از این طرحها، فقط به اتکای سازمان محیطزیست قابل اجرا نیست؛
مسلم است که حرکتی جمعی را با همکاری سازمان ها و نهادهای دولتی می طلبد که طرحهایی را با کمک وزارت صنایع ، وزارت نفت ، شهرداری ، راهنمایی و رانندگی و رسانه ها بخصوص صداوسیما اجرا کردیم و توانستیم تا اندازه ای در حل مشکل آلودگی هوا پیشرفت داشته باشیم.
بحث آلودگی هوا بحث بسیار پیچیده ای است و قطعا با مشارکت مردم و همکاری سازمان ها و نهادها انجام خواهد شد. ما برای این طرح ، 50 پروژه تعریف کردیم.
یکی از آنها طرح معاینه فنی خودروها بود که افزایش تعداد خطوط مراکز معاینه فنی خودرو در شهر تهران و همکاری خوبی که با ستاد مجری این طرح با مشارکت محیطزیست و شهرداری صورت گرفته ، اقدام بسیار مهمی بود. در حال حاضر مراکز معاینه فنی فعالند و خودروها باید به این مراکز برای معاینه مراجعه کنند که معاینه فنی رایگان برای خودروها انجام گرفته و اگر نقصی وجود داشت صاحب خودرو باید برای رفع آن اقدام می کرد. طرح دیگر استفاده از سیستم گاز سوز در خودروهاست.
استفاده از گاز طبیعی به جای بنزین یا گازوئیل که جزوآلاینده های هوا هستند. قرار است اتوبوس ها و مینی بوس های شهر تهران هم به سیستم گاز طبیعی مجهز شوند. اینها پروژه هایی اند که در حال اجرا هستند یا بحث اصلاح سوخت که مهمترین گام را در این زمینه وزارت نفت برداشت.
بنزینی که الان در سرتاسر کشور مورد استفاده قرار می گیرد، اصلا سرب ندارد و از نظر کیفیت شرایط بهتری را نسبت به بنزین دارد؛ البته هنوز شرایط مطلوب را در سوخت نداریم و با وضعیت ایده آل خیلی فاصله داریم.

بحث مدیریت مواد زاید هم در ذیل همین پروژه ها تعریف می شود؛
متاسفانه در گذشته هیچ قانونی یا آیین نامه ای درباره مدیریت پس ماندها وجود نداشت که دولت با تهیه لایحه مدیریت پس ماندها و ارسال آن به مجلس و تصویب نهایی آن در آخرین روزهای مجلس ششم ، قانون جامع پس ماند به تصویب رسید.
یک قانونی است که تمام مسائل مربوط به پس ماندها را در بر می گیرد، بسیار روزآمد و کارآمد است و اگر اجرایی شود مشکل زباله را در استان های مختلف حل می کند. اینجا هم بحث فرهنگی مطرح است.
ما باید بتوانیم تولید زباله را کاهش بدهیم تا تولید مواد زاید به حداقل برسد. ما دیگر نباید چیزی به عنوان زباله داشته باشیم.
مصرف کننده باید میزان زباله تولیدی اش حداقل باشد و برای آن زباله هم شهرداری باید برنامه ریزی کند تا قابل بازیافت باشد و از تمام اجزای زباله بشود استفاده بهینه کرد.

موضوع فضاهای شهری از موضوعات مهم در بحثهای زیست محیطی است. وظیفه سازمان محیطزیست نسبت به فضاهای شهری چیست؛
ما باید سرانه فضای سبز کشوری را گسترش بدهیم و آن را به استانداردهای موجود برسانیم و بتوانیم فضاهای سبز موجود را حفظ کنیم.
سازمان با ابزار محدودی که دارد در کمیسیون ماده 5که در آن بحث تغییر کاربردی و تراکم مطرح می شود، بحث فضای سبز را عنوان کرده و در برنامه دوم و تا حدودی در برنامه سوم بحث ایجاد کمربند سبز را برای کلانشهرها به اجرا گذاشتیم که در بعضی شهرها مثل مشهد موفقیت صددرصد داشتیم و در جاهای دیگر موفقیت نسبی داشتیم.

طرح کمربند سبز چگونه طرحی است؛
ایجاد یک حلقه یا کمربندی به دور شهر تا هم فضا را تلطیف کند و هم جلوی گسترش طرح را بگیرد و هم بتواند در شهرهایی که گرد و غبار و مسائل کویرزایی مشکل آفرین است ، این کمربند درخت جلوی گرد و غبار را بگیرد.
سازمان با مشارکت شهرداری ها این هدف را دنبال می کند، بخصوص باغات قدیمی باید حفاظت و نگهداری شود و ما باید جلوی تخریب باغها را با ساز و کارهای اقتصادی و نظارتی بگیریم.

پس در اینجا هم سازمان حفاظت محیط زیست با بحث فروش تراکم روبه روست.
بله. این یکی از مسائلی است که با جدیت آن را در تهران دنبال کردیم. بحث ممنوعیت فروش تراکم آزاد چه در شوراهای شهرداری و چه در دولت دنبال و مبتنی شد بر گذراندن مصوبه ای در هیات دولت که تعریف می کند با چه شرایطی ما می توانیم به توسعه پایدار همراه با کیفیت زندگی در شهر تهران برسیم.
دغدغه سازمان در کلانشهرها، کیفیت زندگی هاست و با این که اسمشان کلانشهر و بظاهر بسیار توسعه یافته است ، ولی در واقع به دلیل این که فضای سبز کافی ندارد، هوای قابل استنشاق وجود ندارد یا به دلیل مسائل مربوط به زباله و آلودگی ها، کیفیت زندگی در آن مطلوب نیست ؛ بنابراین تلاش ما ارتقای کیفیت زندگی شهروندان است تا هوای شهر ارتقا یابد.
علاوه بر این ، در بعضی شهرهایی که فشار و تراکم واحدهای صنعتی زیاد است مثلا در تهران ، مصوب شده دیگر از ایجاد واحدهای جدید صنعتی در شعاع 120 کیلومتری شهر جلوگیری شود.
علتش این است که در تهران ، در هر هکتار، 270واحد کارگاهی و صنعتی وجود دارد؛ در حالی که در بقیه کشور این رقم به 17 واحد کاهش می یابد. ببینید فعالیت های اقتصادی و صنعتی در تهران چقدر نامتوازن است.
این ممنوعیت برای همین گذاشته شده و باید واحدهای صنعتی - تفریحی متوازن و منطقی در همه جای کشور داشته باشد. یعنی آنجا که ظرفیت های آب و انرژی و نیاز به اشتغال هست باید واحدهای صنعتی جدید در آن مناطق احداث شود.
40 درصد فعالیت اقتصادی ما در 2/1 مساحت کشور گنجانده شده و هنوز فشار زیادی مبنی بر واحدهای صنعتی جدید هست. این هم از مشکلاتی است که در دو کلانشهر تهران و اصفهان با آن روبه رو هستیم.
اصفهان هم شهری است با جاذبه های بسیار زیبای طبیعی و گردشگری و میراث فرهنگی ، اما اگر مشکلات زیست محیطی در استان اصفهان و شهر اصفهان مهار نشود و مدیریت نشود می تواند آسیبهایی جدی در پی داشته باشد.

مسائل محیط زیست بسیار فراگیرتر از عنوان های کلی است و به خاطر این که سازمان با مسائل زیادی در زمینه زیست محیطی درگیر است ، به تعاملی نزدیک و دوسویه با سازمان ها و نهادهای مختلفی نیاز دارد.
کافی است سازمانی بخواهد مقاومت کند. سازمان محیط زیست چگونه می تواند به این همه هماهنگی در طرح و اجرا برسد؛
کاملا درست است. سازمان به دلیل گستردگی حیطه مسائل محیط زیست و تعریفی که از آن می شود، با مسائل مختلفی روبه روست.
اگر 30 سال پیش می گفتید محیط زیست ، فقط شامل موضوعاتی مرتبط با طبیعت می شد، خوشبختانه نگاه بسیار گسترده تر شده و امروز تعریف محیط زیست شامل هر موضوعی می شود که با حیات ارتباط پیدا می کند و به خاطر همین هر فعالیت صنعتی و اقتصادی که بخواهد شکل بگیرد، لزوما از یکجا مجوز و تاییدیه دریافت کند و آن هم سازمان محیطزیست است.
هیچ فعالیتی وجود ندارد که از خاک و آب و هوا استفاده نکند. به همین علت محیط زیست سازمانی است که توانایی فرابخشی اش خیلی زیاد است و ما با همه دستگاه های ذی ربط دولت سروکار داریم.
فقط بخش صنعت نیست. بخش راه هست ، ساختمان ، انرژی ، نفت با همه اینها به نوعی سروکار داریم. جلسات مستمر داریم ، کمیته های مشترک داریم. شورای عالی حفاظت محیط زیست را داریم.

خودروهای جدید چه وضعیتی دارند؛
در حال حاضر 59خط تولید خودرو در ایران داریم که از سال 79به بعد، تمام خودروهایی که تولید می شوند 80درصد آلودگی شان کمتر از خودروهای فرسوده است.
به دلیل این که موتورشان را انژکتوری کرده اند، همه استانداردها را رعایت می کنند و در بحث خودروسازی تحول بزرگی داشتیم.
آن خودروی فرسوده این امتیازات را ندارد و معاینه فنی هم دیگر پاسخ نمی دهد، پس در هرصورت باید این مشکل حل شود. سوای اینها بحث ایمنی است. این همه خودروی فرسوده در بزرگراه ها نوعی چراغ خطر است.
دیگر دولت به این جمع بندی رسیده و فقط مانده بحث کاهش درآمد برای دولت که به وسیله وزارت اقتصاد و دارایی مطرح شد و فکر می کنم آن موضوع هم حل شدنی است.

برای حل معضل ترافیک چه کرده اید؛
پیشنهادی که در جلسات متعدد دولت ، شورای عالی ترافیک و مراکز دیگر به کرات ارائه کرده ایم ، افزایش کمیت و کیفیت وسایل حمل ونقل عمومی است.
در تمام کشورهای پیشرفته دنیا، سه چهارم حمل ونقل شان با وسایل نقلیه عمومی انجام می گیرد. متاسفانه اتکای اصلی شهروندان تهرانی برای حمل ونقل ، وسایل نقلیه شخصی است که این الگو برای یک کلانشهر اشتباه است.
پس باید اتوبوسرانی خودش را تقویت کند، اتوبوس ها گازسوز شوند، گسترش مترو که بهترین ، ساده ترین و سریع ترین روش حمل ونقل در سرتاسر دنیا شناخته شده و اطمینان مردم نسبت به این وسایل باید ایجاد شود تا مطمئن شوند وسیله نقلیه سر ساعت آنها را به مقصدشان می رساند.
بحث افزایش محدوده طرح ترافیک که بحث بسیار مهمی است و در نهایت بحث قیمتگذاری سوخت که در ایران ، دولت یارانه سنگینی را متحمل می شود و عادلانه هم توزیع نمی شود توزیع یارانه بنزین اصلا عادلانه نیست و اقشار کم درآمد جامعه حتی آنها که خودرو ندارند از این یارانه بهره مند نیستند.
اگر بتوانیم بحث واقعی شدن قیمت بنزین و راههای جبرانی را تعریف کنیم ، به اصلاح قانون عمومی حمل و نقل کمک خواهد شد. فقط تامین اجتماعی ، بیمه و جبرانی جایگزین شود.

اگر از شما بخواهیم به عنوان رئیس سازمان حفاظت محیطزیست وضعیت زیست محیطی در کلانشهرها را در 10 سال آینده پیش بینی کنید، چه می گویید؛
در کل مشکلات زیست محیطی به دلیل دخالت انسان در طبیعت رو به فزونی است ؛ ولی دخالت مدبرانه مردم و دولت در این مساله می تواند به کاهش این مشکلات منجر شود و نتایج مثبتی را در بر داشته باشد.
وضعیت بهتری که درباره آلودگی هوای تهران نسبت به سالهای قبل داریم ، چشم انداز روشن تری به ما نشان می دهد، اگر هماهنگی و همراهی باشد و مقاومت خاصی از سوی سازمان های دولتی و مردم صورت نگیرد، همان طور که سازمان 4سال پیش در باره آلودگی هوا وعده داد و به بسیاری از وعده های خود هم رسید، علی رغم این که هر روز 350هزار خودرو اضافه شد، ولی هوا نسبت به پارسال بهتر شد.
طرح رسوب زدایی خودروهای شخصی ، بهینه شدن موتور ماشین های تولیدی ، گاز سوز کردن وسایل نقلیه عمومی و حتی وسایل حمل و نقل شخصی هم نویدبخش آینده بهتری است . باید در بخش زباله بحثها با جدیت دنبال شود ؛ البته تهران در سیاستگذاری و برنامه ریزی روی این موضوع تاخیرهای زیادی داشته و از بیشتر کلانشهرها در این زمینه عقب تر است.
مشهد و اصفهان و شیراز و کرمانشاه خیلی از تهران جلوتر هستند. درباره تراکم و از میان رفتن باغات اگر بورس بازی ، زمین بازی و فشارهای خارج از چارچوب و قانون بگذارند، می شود کاری کرد ؛ ولی مقداری دشوار بوده و درباره تهران و زمینهای اطراف تهران ، چالشهای زیادی داشتیم ، پارکهای ملی بوده مثل سرخه حصار که مورد تعرض قرار گرفته و هنوز که هنوز است زیر فشار خانه سازی اند؛ ولی با این حال فکر می کنیم آگاهی مردم و شوراها می تواند بسیار کارساز باشد.
فکر می کنم آینده تاریکی نخواهیم داشت مشروط بر این که مردم در صحنه باشند، حساسیت داشته باشند، مشارکت داشته باشند و نقش رسانه ها و تشکلهای دولتی در این زمینه بسیار مهم است. با تکیه بر تمام این زمینه ها، می شود به فردایی آبی امیدوار بود.