نقد نداریم، مصرف کننده نظریه‌های غربی شده‌ایم

در دوره ابتدایی که ما کار می‌کردیم، نقد معمولا ذوقی بود و معیار و اسلوب خاصی نداشت. همین که داستانی مثل «چمدان» بزرگ علوی، «سگ ولگرد» صادق هدایت و... را می‌خواندم، نقدی بر آن می‌نوشتم. معمولا داستان را خلاصه می‌کردم، چون تصور می‌کردم خواننده ممکن است اصلا هیچ یک از آثار این نویسندگان را مطالعه نکرده باشد. ابتدا نکته‌ها و صحنه‌های حساس داستان را گاهی به زبان نویسنده و گاه به اختصار بیان می‌کردم، اما بعدها به این نتیجه رسیدم که باید ساختار هنری یک اثر را پیدا کرد و آن را نشان داد. داستان یا شعر، یک صورت ظاهر دارد که از ترکیب کلمات با هم به وجود آمده‌اند و حالت یا صحنه‌ای را نشان می‌دهند. پشت این صورت ظاهری، ساختمان هنری درونی وجود دارد که ارسطو به آن «پوئیتیک» یعنی خیال‌آفرینی می‌گوید.

این افراد سعی داشتند به جای تفسیر و توضیح شعرهای حافظ، سعدی، سهراب سپهری یا هر شاعر دیگر آنها را تاویل کنند. من طبعا با این کار مخالفم و آن را با شرایطی که در حال حاضر انجام می‌شود، خلاف اصول نقد می‌دانم.

نه. ما در این دوره بیشتر سرگرم مصرف نظریه‌ها هستیم. دیدگاه‌های رولان بارت درباره متن در کشورمان غلبه پیدا می‌کند. اگر به نقدهایی که نوشته می‌شود نگاهی بیندازید می‌بینید اغلب با یک نقل قول آغاز می‌شود و جمله دشواری را از یک منتقد غربی به طور مثال همین رولان بارت ابتدای نوشته‌شان می‌آورند و در ادامه همان نظریه، حرف‌های خود را بیان می‌کنند. همه این موارد نشان می‌دهد نقادان این دوره بر خلاف نسل گذشته نظری از خود ندارند و به تقلید از متفکران و منتقدان غرب مشغول هستند.

در این چهار دوره نقدهای خوبی داشتیم. نقد دکتر خانلری بر «فتنه» علی دشتی، نقد نجف دریابندری درباره «شوهر آهو خانوم» نوشته علی‌محمد افغانی، کتاب‌های مرحوم عبدالحسین زرین‌کوب و بهتر از همه «شعر بی‌دروغ، شعر بی‌نقاب» این نویسنده نمونه‌های خوب نقدنویسی در ایران هستند، اما در حال حاضر چهره شاخصی نداریم که همتراز خانلری و زرین‌کوب باشد.

علتش همین ترکیب آرای کسانی است که شیفته‌ هایدگر، رولان بارت و فوکو هستند و نقدهایشان را هم بنا به دیدگاه این افراد شروع می‌کنند. منتقد نباید این‌طور شروع کند که بارت می‌گوید... و نقدش را بر گفته دشوار منتقد دیگری بنا کند.

نقد امروز ایران جنبه سیاسی گرفته است، تا جایی که می‌توان گفت نقدهای جدید به منظور خاصی جز نقدکردن یک اثر نوشته می‌شوند. متاسفانه ما حالت انفعالی یا کنشگری پیدا کرده‌ایم و می‌توان گفت این روزها اصلا نقد نداریم.

این طرز نوشتن که این روزها خیلی هم باب شده، به گونه‌ای است که فقط خود نقدنویس و هم‌مشرب‌هایشان آن را می‌فهمند و دیگران و علاقه‌مندان به نقد نمی‌توانند با آنها ارتباط برقرار کنند که این خلاف هدف غایی و نهایی نقد است که باعث می‌شود یک اثر هنری مخاطبان بیشتری پیدا کند.

نقدها بیشتر سمت نظریه‌ها کشیده شده است و کسی درباره استحکام یک متن حرف نمی‌زند. یک نظریه را فرض مسلم می‌گیرند، یعنی با یک پیش‌فرض مشکوک شروع می‌کنند! همین بزرگ‌ترین آفت نقد جدید است که به فرض در آغاز، موافقت خود را با اندیشه‌ هایدگر آغاز می‌کند و سپس به نقد می‌پردازد. احمد فردید هم یکی از این نمونه‌ها بود که سعی می‌کرد آرای‌ هایدگر و محی‌الدین عربی را پیوند بدهد. در حالی که ما در نقد ادبی باید بی‌طرف و بدون غرض باشیم، با پیش‌فرض شروع نکنیم و سراغ نوعیت متن برویم و آن را بررسی کنیم.

در حال حاضر بازار را کتاب‌هایی فرا گرفته که از مصرف نظریه‌ها در عرصه نقد اشباع شده و نیاز به منتقدانی دارد که با دیدگاهی تحقیقی متون را بررسی کرده و واقعیت‌های موجود در یک نوشته را بیابند. ما ایرانی‌ها درصدد اثبات افکار خودمان هستیم و نگاهی ابژکتیو به ادبیات و هنر نداریم.

آنها هم منفعل هستند.

چون متد و شیوه خاصی برای کار خودشان ندارند. به طور مثال فرم کار را از فالکنر یا شولوخف می‌گیرند و محتوا را در آن فرم می‌ریزند. نویسنده باید متد و فرم کار را خودش کشف کند و در قالب آن بنویسد. به همین دلیل است که وقتی آثار نویسندگان ایرانی به دیگر زبان‌ها ترجمه می‌شود، غربی‌ها می‌بینند اتفاق تازه‌ای در اثر رخ نداده و تنها نظریات خودشان بازنویسی شده است.