مصرف کننده نظریه‌های غربی شده‌ایم

البته دستغیب در عرصه ترجمه هم فعالیت خوبی دارد و بسیاری او را به عنوان مترجم می‌شناسند، اما فعالیت او در حوزه نقد پررنگ‌تر بوده و می‌توان گفت برای بسیاری، یکی از چهره‌های شاخص نقد ادبی محسوب می‌شود که چند سال پیش در همایش چهره‌های ماندگار هم از او تجلیل شد.

این منتقد و مترجم که 16 آبان امسال 81 ساله شد، انتقادات بسیاری به روند نقد در ایران دارد و معتقد است این روزها در ایران نقد به معنای واقعی وجود ندارد و بیشتر سرگرم مصرف نظریه‌ها هستیم.

او معتقد است ما از متن و پرداختن به ظرایف و نقاط قوت و ضعف آن غافل شده و دنبال تطبیق متون با نظریات فیلسوفان و منتقدان غربی هستیم.

با عبدالعلی دستغیب گفت‌و‌گویی درباره این موضوع انجام دادیم تا انتقادات و دیدگاه‌هایش را نسبت به نقد و جایگاه آن در کشورمان جویا شویم.

اغلب نویسندگان، هنرمندان و منتقدان بزرگ از کودکی فعالیت خود را آغاز کرده یا به نوعی استعداد خود را کشف کرده‌اند. با توجه به این‌که روز گذشته تولد شما بود، فکر می‌کنم جالب باشد کمی درباره کودکی شما هم حرف بزنیم.

یادم می‌آید کلاس پنجم ابتدایی بودم که انشایی نوشتم و معلم اصفهانی ما که دانش‌آموخته دانشسرا بود بعد از این‌که یک بیست به من داد، یک پس گردنی به عنوان نوازش به من زد و گفت: اگر همین‌طور کارت را ادامه بدهی، حتما نویسنده می‌شوی. آن موقع مجله‌ها، صفحه‌ای با عنوان پاسخ به خوانندگان داشت و من هم گاهی سؤالی می‌پرسیدم و وقتی پاسخ داده می‌شد و اسمم می‌آمد، برایم جالب بود. تا این‌که شبی منزل یکی از بزرگان جهرم بودیم. بحثی در مورد این‌که چرا کشورهای اسلامی زیر تسلط ارتش متفقان هستند، مطرح شد. همان شب وقتی به خانه برگشتم، شروع به نوشتن کردم. بالای مقاله نوشتم «علل عقب‌ماندگی کشورهای اسلامی» و سه، چهار صفحه بدون خط‌خوردگی نوشتم.

مقاله را به مجله «نور دانش» که در قم و تهران چاپ می‌شد، پست کردم. در آن مجله آدم‌های مهم آن زمان مطلب می‌نوشتند. پس از نوشتن این مقاله و انتشارش، یک روز معلم هندسه که خود اهل شعر و ادبیات بود، در کلاس مقاله مرا برای همه خواند. خیلی از بچه‌ها چیزی از آن نفهمیدند! بعد هم گفت: تشویقش کنید و همه دست زدند. نمی‌دانستند چه کسی مقاله را نوشته، معلم مرا معرفی کرد و بعد سرصف یک کتاب به من جایزه دادند. از آن وقت شدیم نویسنده مجله‌ها.

سال 1337 مقاله‌ای‌ درباره سیدمحمدعلی جمالزاده نوشتم و مرحوم خالقی، مدیر مجله سخن، این نسخه از مجله را برای جمالزاده که در ژنو ساکن بود، فرستاد. جمالزاده بعد از خواندن آن مقاله، نامه‌ای برایم فرستاد.

در آن نامه تشکر کرد و ‌گفت کاری که تو انجام می‌دهی نقد ادبی است و در اروپا کار مهمی است، به گونه‌ای که اگر بر کار برخی از نویسندگان نقدی نوشته نشود، ممکن است کار نوشتن را رها کنند. آنها کار نوشتن را وقتی با ارزش تلقی می‌کنند که نقدی بر آن نوشته شود. چند بار با او مکاتبه کردم و او مرا راهنمایی‌ می‌کرد. از آن زمان بیشتر وقتم را صرف نوشتن نقد ادبی کردم.

به نظر من نقدنویسی در ایران به چهار دوره تقسیم می‌شود. منتقدان و محققان مختلف این دوره‌ها را از نظرگاه‌های متفاوتی تقسیم‌بندی و بررسی کرده‌اند. من این مقوله را از منظر سیاسی دسته‌بندی و بررسی می‌کنم.

دوره اول مربوط به زمان قاجار است که افرادی چون میرزا ملکم‌خان، طالب‌زاده و آخوندزاده فعالیت داشته‌اند و درباره فن شعر، ادبیات و اخلاق و به طور کلی، فرهنگ مردم ایران نقدهایی نوشته‌اند. برخی از این نقدها هم بر آثاری هنری مانند نمایشنامه هم دیده می‌شوند.

دوره دوم مربوط به دوران حکومت رضاشاه است که نقد نویسی رونق پیدا کرد و ادبیات قدیم ایران نقد می‌شد؛ آثار کسانی مانند علی دشتی، صادق هدایت، سعید نفیسی، نیما یوشیج، ضیاءالدین هشترودی و... . بخشی از فعالیت‌های نقدنویسی در این دوران است. از معروف‌ترین آثار این دوره هم می‌توان به نقدهای علی دشتی بر آثار سعدی اشاره کرد.

دوره سوم به بعد از شهریور سال 1320 و اشغال ایران در جنگ جهانی دوم مربوط می‌شود. در این دوره افرادی چون پرویز داریوش، پرویز خانلری، احسان طبری و عبدالحسین زرین‌کوب جریان نقد را در ایران ادامه دادند.

صرف‌نظر از نقاط ضعف و قوت این دوران می‌توان گفت این جریان را کسانی چون محمد حقوقی، رضا براهنی و... ادامه دادند. این افراد به هیچ وجه نتوانستند با قوت و استحکام خانلری و زرین‌کوب مسیر را ادامه دهند، اما نباید از این نکته هم غافل شد که نقدشان جدیدتر و به‌روزتر بود.

دوره چهارم که از نظر من دوره پایانی است، دهه 70 به بعد را شامل می‌شود. در این دوره نقدنویسی در ایران بیشتر تحت تاثیر آثار ژاک دریدا، میشل فوکو و رولان بارت است، حضور همین نام‌ها، نشان می‌دهد‌ در این دوره نقد هرمنوتیک در کشورمان بسط پیدا کرده و برخی سعی کرده‌اند به تاثیر از تاویل‌گرایان آلمانی نقد بنویسند. از میان این افراد می‌توان به احمد فردید و داریوش آشوری اشاره کرد.