ادبیات ما هم از خودی می‌خورد هم از بیگانه

چه شد کتابی از شرمن الکسی را به فارسی ترجمه‌ کردید. در واقع دلیل این انتخاب چه بود؟

این کار جزو آثاری است که نشر افق ظرف چند سال کپی‌رایتش را خریداری کرده است. شاید ما به اندازه دیگر کشورها حق کپی‌رایت پرداخت نکنیم، زیرا آنها وسع ما را می‌دانند و درک می‌کنند که ما به لحاظ وجدانی کار می‌کنیم و اجازه‌ می‌گیریم وگرنه شما می‌دانید قانون دست ما را باز گذاشته که حق کپی‌رایت را هم پرداخت نکنیم.

ولی درباره پیوستن به این قانون، در حقیقت به عنوان یک اقتصاددان نمی‌توانم جواب بدهم؛ اقتصاد کلان را نمی‌دانم، اما به لحاظ وجدان هنری که یک نویسنده می‌تواند داشته باشد، به همکاران در تمام دنیا احترام می‌گذارم، حتی از زوایای اقتصادی هم فکر می‌کنم پیوستن به این قانون به نفع ما خواهد بود، از جمله این‌که کارهای تکراری انجام نمی‌شود. کتاب‌های معروف دنیا چقدر دوباره ترجمه شده‌ است؟ چقدر درخت صرف یک کتاب شده است؟ تاسف می‌خورم در خارج کتابی را خلق می‌کنند و ما کپی می‌کنیم.

صحبت راه‌اندازی این بانک از خیلی وقت پیش مطرح است. نمی‌دانم چارچوبش چیست و گردانندگان آن چه کسانی هستند. ولی چون آدم خوشبینی هستم، فکر می‌کنم این بانک اقداماتی باید داشته باشد. مثلا ما الان انجمن کودک و نوجوان داریم که نویسندگان کودک زیر پوشش آن فعالیت می‌کنند. اگر این بانک هم این کار را انجام دهد و مترجمان را زیر پوشش داشته باشد و کارهای ترجمه‌شان را ثبت کند، خوب است.

اگر بنده، کتاب آخر سیلوراستاین را ترجمه کرده‌ام و این را پنهان نمی‌کنم، چه تضمینی وجود دارد که مترجم دیگری کتاب مرا ترجمه نکند؟ من به ناشرم خیلی اعتقاد دارم. وقتی «فرهنگ گفته‌های طنز» را درمی‌آوردم کسی هنوز آن ‌را در نیاورده بود. ولی حکایت ترجمه یا نوشتن کتاب حکایت سیب و نیوتن است. اگر او قانون جاذبه را کشف نمی‌کرد، کس دیگری کشف می‌کرد. وقتی کتابی را درمی‌آوریم اگر ده نفر دیگر مشابه آن دربیاورند، کتاب ما فروش خود را خواهد داشت؛ آن تعداد مشتری که کتاب من یا ناشرم را می‌خرند مشخص است. اما نمی‌توانم نگران نباشم. درخت بخشنده را بیش از 15 نفر ترجمه کرده‌اند.

این کار لابد ابعاد جهانی دارد که جهانی می‌شود. کاری که محدود و محصور به مولفه‌های مادی و جغرافیایی و از نظر فرم،‌ ساختار و محتوا سست‌ باشد، نمی‌تواند جهانی شود. به عبارت کلی، آنها حرفه‌ای به کار خود می‌نگرند؛ به لحاظ شخصیت و ساختار و پردازش ماجراها و پیشبرد قصه، قصه‌شان واقعا قصه است و واقعا فنی کار می‌کنند. الان کلاس‌های قصه‌نویسی در کشورهای اروپایی خیلی زیاد است، اما این دلیل نمی‌شود که هر روز یک شاهکار داشته‌ باشیم، در نهایت جوهره و استعداد قصه‌نویسی باید باشد. عوامل دیگری هم هست، همان شرایطی که رمان را به عنوان یک پدیده در غرب ایجاد کرد، هنوز در جوامع غیرپیشرفته پدید نیامده و آن‌ هم پیدایش و استقرار مدرنیسم است. یکی از لوازم پیاده‌شدن مدرنیسم، فراهم‌بودن شرایط خلق ادبی از جمله دموکراسی ادبی است.

اگر شرمن الکسی درباره سرخپوستان می‌گوید و در کشورهای دیگر خوانده می‌شود، یعنی سرخپوست را توسعه داده تا از انسان بگوید. در واقع فراسرخپوستی به آن نگریسته است و دیگر این‌که خوانندگانی در گوشه و کنار دنیا بخصوص در اروپا و آمریکا هستند که آماده پذیرش این‌گونه رمان‌ها هستند. اگر اینجا کسی از سرخپوستان بنویسد به جای مطرح‌شدن در اینجا در جای دیگری مطرح می‌شود. ما مشکل دو‌سویه داریم، مشکل ما تنها قحطی نویسنده نیست، قحطی خواننده هم هست. شاید ماجرای مرغ و تخم‌مرغ است، چرا رمان خوب خلق نمی‌شود؟ چرا که خواننده خوب نداریم. چرا خواننده خوب نداریم؟ چون رمان خوب نداریم. این مساله مثل خیلی از مسائل دیگر است.