کار‌کردن با اعمال شاقه

جدیدترین تعریف قانونی در مورد مشاغل سخت و زیان‌آور در سال 86 و در قالب آیین‌نامه‌ای برای بیمه تامین اجتماعی وضع شده است. در این آیین‌نامه آمده است: «کارهای سخت و زیان‌آور کارهایی است که در آنها عوامل فیزیکی، شیمیایی، مکانیکی و بیولوژیکی محیط کار غیراستاندارد بوده و در اثر اشتغال بیمه‌شده تنشی به مراتب بالاتر از ظرفیت‌های طبیعی (جسمی و روانی) در وی ایجاد می‌شود که نتیجه آن بیماری شغلی و عوارض ناشی از آن باشد.» البته قانونگذار به این تعریف اکتفا نکرده است و در متون مختلف قانونی اقدام به مصداق‌گذاری برای این‌گونه مشاغل کرده است.

همین مصداق‌گذاری هم برخی اوقات باعث جار و جنجال شده است. اعتراضات چندساله کادر درمانی ـ در گروه‌های مختلف ـ به قرار نگرفتن در فهرست مشاغل سخت و زیان‌آور نمونه آشنایی برای ما در این حوزه است. هر چند که برخی مشاغل هم هستند که توجه به آنها این مساله را واضح می‌کند که این کارها اگرچه بسیار سخت هستند، اما صاحبان آنها قدرت به کرسی‌نشاندن حرف خود را ندارند. از این رو باید گفت در مورد تشخیص مشاغل سخت اگر چه متون قانونی می‌توانند روشنگر راه باشند، اما نمی‌توان مدعی کامل بودن آنها بود.

نخستین متن قانونی در این زمینه مربوط است به نظامنامه طرز اجرای مشاغل محکومان به اعمال شاقه. این نظامنامه از این جهت موضوع بحث است که نگاه قانونگذار به اعمال شاقه ـ‌ مفهومی نزدیک به مشاغل سخت ـ را نشان می‌دهد. در این نظامنامه اعمالی چون عملگی، راهسازی یا عملگی در معادن زغال سنگ یا معادن آهک و گچ به عنوان شغل سخت معرفی شده است.

اما نخستین متن قانونی خاص در این زمینه مربوط است به قانون کار مصوب 1337 که در ماده 11 خود تعیین مشاغل سخت و زیان‌آور را به آیین‌نامه‌ای واگذار کرده بود. اثر قانونی فهرست مشاغل این بود که کارهای سخت و زیان آور را نباید به زنان و کارگران زیر 18 سال واگذار کرد و در دستمزد اضافه‌کاری این مشاغل تغییری مثبت ایجاد می‌شد. دو سال بعد شورای عالی کار فهرستی از این مشاغل را تهیه کرد. مشاغل جالبی که در این آیین‌نامه هفت ماده‌ای آمده بود عبارت بودند از کار در کشتارگاه‌ها و گنداب رودها. همچنین در ماده 3 این آیین‌نامه مشاغل زیادی به دلیل کار با موادی که باعث جراحت یا بیماری می‌شود به عنوان شغل سخت معرفی شده بودند.

در سال 1367، امتیاز جدیدی برای این‌گونه مشاغل تعیین شد. در قانون نحوه بازنشستگی مصوب این سال مقرر شد کارگران مشاغل سخت و زیان‌آور بتوانند با بیست سال سابقه بازنشسته شوند. بعدها مصوبات زیادی برای شمول مشاغل در ذیل این قانون تصویب شد. بر طبق این مصوبات، مشاغلی چون کارکنان واحدهای تحقیقاتی و صنعتی نیروهای مسلح، پرستاران، بهیاران و... ذیل عنوان مشاغل سخت قرار گرفتند.

مصوبه بعدی در این زمینه قانون کار مصوب سال 1369 بود. این قانون مرخصی شاغلان مشاغل سخت را افزایش داد و ارجاع کار اضافی به آنان را ممنوع کرد و البته حقوق دیگری را هم برای این‌گونه افراد تعیین نمود. آیین‌نامه کارهای سخت و زیان‌آور نیز مطابق این قانون تغییر کرد.

مصوبه مهم بعدی در این زمینه اصلاحاتی بود که در قانون تامین اجتماعی انجام شد و پیرو آن آیین‌نامه اجرایی نیز در مورد مشاغل سخت و زیان‌آور و اثرات بیمه‌ای این موضوع تعیین شد. این آیین‌نامه در سال 86 اصلاح شد و تاکنون جدیدترین متن قانونی در این حوزه است.

این پرونده نگاهی دارد به ده شغل سخت و زیان‌آور. مبنای انتخاب این مشاغل این بوده است که در متون قانونی مستندی برای آن بیابیم. اما برخی از این مشاغل چون مامور کنتورخوانی، متصدی پمپ‌بنزین و گورکن مبنایی قانونی برای سختی کار ندارند. در این موارد، استدلال سختی کار عرفی بوده است و البته از دلایلی بهداشتی و اقتصادی نیز سخن به میان آورده شده است. با این حال ادعا این نیست که این پرونده به تمام مشاغل سخت موجود در متون قانونی پرداخته است. در میان مشاغل سخت موجود در این متون، سعی شده است به مشاغلی پرداخته شود که در فضای رسانه‌ای کمتر به آنها توجه می‌شود. در کنار این مشاغل سعی شده به شغل‌های ناخوشایند و عجیبی که بیشتر در خارج از کشور ایران وجود دارند نیز توجهی هر چند مختصر بشود.

پیچیده‌شدن جوامع و نیازهای متعدد و مختلف افراد وضعیت شغلی را به گونه‌ای کرده است که دیگر کار در معدن و کار خبرنگاری نمی‌تواند پاسخی جامع برای سوال سخت‌ترین مشاغل شود. بعید است هیچ خبرنگاری حاضر شود، خبرنگاری را رها کند و در ارتفاع 100 متری از زمین شیشه یک برج را تمیز کند یا احیاناً برای مرده‌ای گور بکند.

ضمنا در تهیه مطالب این پرونده از منابعی چون آئین نامه کارهای سخت و زیان آور مصوب سال 1372 ، پایگاه اطلاعات گزارش های ایران، همشهری تندرستی، خبرگزاری فارس، باشگاه خبرنگاران جوان ، پایگاههای خبری تابناک، عصر ایران، الف و فردا و برخی منابع مکتوب و آنلاین دیگر استفاده شده است.

مصطفی مسجدی‌آرانی / جام‌جم