حاشیه‌های پرحاشیه در کرمان

طی دهه‌های مختلف با مهاجرت افراد به این شهر و توسعه شهرنشینی همواره بر وسعت شهر کرمان افزوده شده و اینک براساس آمار سرشماری نفوس و مسکن سال 1390 شهر کرمان با 621 هزار و 374 نفر جمعیت و 85 کیلومترمربع وسعت یکی از کلانشهرهای کشور محسوب می‌شود که طی بیش از یک دهه اخیر مهاجرت‌های زیادی از نقاط مختلف به آن صورت گرفته است، به گونه‌ای که در فاصله سال‌های 1375 تا 1385 حدود 99 هزار نفر که بیشتر آنها اتباع خارجی افغانی هستند به استان کرمان وارد شده و داخل شهر و شهرک‌های حاشیه‌ای اطراف کرمان ساکن شده‌اند.

طی دو دهه اخیر کاهش نزولات جوی و کمبود آب و خشکسالی در شهر‌ها و روستاهای مختلف استان کرمان باعث شده که معیشت بیشتر مردم این مناطق که از طریق کشاورزی امرار معاش می‌کنند به خطر بیفتد و با خشک شدن چاه‌ها و قنات‌های آب روستاها، ساکنان آنها چاره‌ای جز مهاجرت به شهر‌های اطراف و مرکز استان کرمان نداشته باشند.

مردمی که خانه و زندگی خود در روستاهای آبا و اجدادیشان را به امید یافتن شغل و سیر کردن شکم زن و بچه‌شان رها کرده‌اند و به ناچار شرایط سخت زندگی در آلونک‌های حلبی و آجری شهرک‌های غیرمجاز حاشیه شهر کرمان را متحمل شده‌اند؛ مردم مظلومی که قربانی زمین‌خواران شده‌اند و به امید خانه‌دار شدن در شهر، طلاهای زن و بچه‌هایشان و گاو و گوسفندهایشان را فروخته و قطعه زمینی را با یک قولنامه دستی از زمین‌خواران خریده‌اند و با مصالح ساختمانی غیراستاندارد و گاهی فرسوده یک یا چند اتاق مسکونی نامقاوم ساخته‌اند تا در روزهای غربت‌نشینی سرپناهشان باشد.

در این شهرک‌ها انشعابات آب و برق به صورت غیرمجاز وارد خانه‌ها شده است. بیشتر زمین‌های این شهرک‌ها دولتی است و اکنون دستگاه‌های دولتی متولی همانند فرمانداری و شهرداری درصدد بازپس گرفتن زمین‌ها و تخریب سازه‌های غیرمجازی هستند که در آنها ساخت شده است.

حسین، مرد 45 ساله‌ای که بعد از 25 سال کشاورزی در یکی از روستا‌های شرقی استان کرمان با خشک شدن چاه آب و قنات روستا به همراه همسر و دو دخترش در یکی از شهرک‌های حاشیه‌ای کرمان ساکن شده است، با اشاره به این که از سوی شهرداری و فرمانداری کرمان به آنها اخطار داده شده به دلیل دولتی بودن زمینی که خریده‌اند باید آن را تخلیه کنند، می‌گوید: مردم بیچاره‌ای مثل ما تقصیری ندارند، باید جلوی زمین‌خوارانی را بگیرند که این زمین‌ها را به ما فروخته‌اند و اکنون آزاد و رها هستند.

وی با بیان این که اگر این تنها سرپناه زندگی‌اش را خراب کنند، مجبور است همراه زن و بچه‌هایش در چادر زندگی کند، می‌افزاید: مسئولان باید برای افرادی همانند ما که از روی ناچاری و ناآگاهی این زمین‌ها را خریده و در این شهرک‌ها زندگی می‌کنند چاره‌ای بیندیشند.

تصمیمات غیرکارشناسی

طی دو دهه اخیر مهم‌ترین عامل گسترش حاشیه‌نشینی در شهر کرمان، نبود یک برنامه‌ریزی و مدیریت جامع برای مقابله با حاشیه‌نشینی و از همه مهم‌تر مشخص نبودن حریم و عرصه شهر کرمان است. یکی از طرح‌هایی که برای جلوگیری از گسترش شهرک‌های حاشیه شهر و مشخص کردن حریم و عرصه شهر کرمان در نظر گرفته شده، ایجاد کمربند سبز در اطراف این شهر است.

کمربندی که پس از چند سال هنوز به طور کامل اجرا نشده است. طرحی که قرار است مانع گسترش بی‌رویه شهر کرمان شود، به دلیل این که بخشی از زمین‌هایی که برای اجرای کمربند سبز در نظر گرفته شده در تسخیر زمین‌خواران و مردم است اکنون خود قربانی زمین‌خواران شده است.

همچنین برخی از تصمیمات و اقدامات غیرکارشناسی همانند واگذاری انشعاب آب و برق به ساکنان شهرک‌های غیرقانونی بر گسترش حاشیه‌نشینی و افزایش تعداد این شهرک‌ها افزوده است؛ تصمیمی که چند سال قبل پس از بستن یکی از بزرگراه‌های شهر کرمان توسط ساکنان یکی از شهرک‌های غیرمجاز که خواهان دریافت خدمات عمومی آب و برق بودند توسط استاندار سابق کرمان گرفته شد و ادامه یافت.

این اقدام در آن برهه زمانی اعتراض مسئولان شهری کرمان را در پی داشت و حتی چندی پیش شهردار کرمان در نوزدهمین نشست تخصصی شهرسازی و معماری شهرداری‌های کلانشهر‌های کشور در کرمان از آن انتقاد کرد.

ابوالقاسم سیف‌الهی در آن نشست با بیان این که حاشیه‌نشینی خسارتی است که توسط افراد قانون‌شکن به شهروندان قانونی وارد می‌شود، گفت: متاسفانه در بسیاری اوقات و براساس هیجاناتی که توسط مردم ایجاد می‌شود تصمیماتی اتخاذ می‌شود که در ابعاد مختلف اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و حوادث تاثیرات منفی از خود بر جای می‌گذارد.

سیف‌الهی همچنین در گفت‌وگو با جام‌جم با اشاره به این‌که رشد حاشیه‌نشینی در کرمان از 15 هزار نفر در سال 1381 به صد هزار نفر در سال 1387 افزایش یافته است، از کمبود بودجه اختصاص یافته برای حاشیه‌نشینی و بافت قدیم کرمان انتقاد می‌کند و می‌گوید: این بودجه جوابگوی رفع مشکلات نیست و در مرحله اول باید با تامین اعتبار لازم، تدبیری برای جلوگیری از گسترش حاشیه‌نشینی در کرمان اندیشیده شود.

فرماندار کرمان نیز با اشاره به صدور مجوز تخریب واحد‌های مسکونی غیرمجاز در اطراف شهر کرمان می‌گوید: در حال حاضر 30 واحد مسکونی و حصار غیرمجاز در شهرک اله‌آباد شهر کرمان در حال تخریب است و این روند تا بیرون آوردن تمامی اراضی دولتی از چنگ زمین‌خواران ادامه خواهد یافت.

بهنام سعیدی با بیان این‌که چرا زمانی که اولین واحد مسکونی در این شهرک ساخته شد مسئولان آن را تخریب نکردند و افرادی که در این زمینه کوتاهی کرده‌اند اکنون باید جوابگو باشند، می‌افزاید: درشهرک‌های حاشیه‌ای کرمان طی 24 ساعت یک اتاق مسکونی ساخته می‌شود و این شهرک پرشده از خانه‌ها و اتاق‌هایی که به صورت نامقاوم و غیرمجاز ساخته شده است.

قائم‌مقام وزیر کشور نیز با تاکید بر لزوم ایجاد مرکز ملی مطالعات و کنترل جمعیت در کشور می‌گوید: هم‌اکنون روند ساماندهی اقامتگاه‌های غیررسمی در کشور به کندی انجام می‌شود.

علیرضا افشار با بیان این که براساس قانون، ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی بر عهده وزارت مسکن، راه و شهرسازی است، می‌افزاید: محلات نابسامانی که خارج از برنامه رسمی توسعه شهری و به صورت خودرو شکل گرفته و گسترش یافته است، در واقع سکونتگاه‌های غیررسمی است که باید درخصوص ساماندهی آنها اقدامات جدی صورت گیرد.

افشار روند ساماندهی سکونتگاه‌های غیررسمی را کند می‌داند و می‌افزاید: در استان کرمان سه شهرستان کرمان، رفسنجان و سیرجان سکونتگاه‌های غیررسمی دارند.

وی با اشاره به مهاجرت افراد به حاشیه کلانشهرها تصریح می‌کند: سکونتگاه‌های غیررسمی به یک مبحث اجتماعی پیچیده تبدیل شده است که باید در حوزه اجتماعی مورد مطالعه و بررسی جدی قرار گیرد.

حکمت قاسم‌خانی - جام‌جم کرمان