طرحی ضربتی برای مشکلی پایدار

گرچه مسئولان ذی‌ربط، ‌هر ساله با اجرای طرح‌های ضربتی جمع‌آوری متکدیان، تلاش می‌کنند که این آسیب اجتماعی را در سطح شهرها و معابر مهار کنند،‌ اما نگاهی اجمالی به کوچه‌ها و خیابان‌ها بخوبی نشان می‌دهد که مجموع این طرح‌ها‌ تاکنون نتوانسته به هدف اصلی خود برسد.

گرچه هنوز هیچ مرجع رسمی به طور دقیق نمی‌داند چه‌تعداد متکدی در سطح شهرهای ایران، روز‌ها را به شب می‌رسانند،‌ اما نبود آماری جامع در این حوزه، به هیچ وجه به معنای کم بودن تعداد متکدیان یا عمیق نبودن این آسیب اجتماعی نیست.

گرچه گفته می‌شود مهم‌ترین اقدام برای رفع این بحران، کمک‌های هدفمند به فرد متکدی برای رهایی از فقر مطلق است، اما در کنار حمایت از متکدیان، باید گوشه چشمی هم به تاثیر تکدیگری بر روحیه عمومی شهر داشت.

پدیده تکدیگری جدای از این که فرد متکدی را متاثر از تبعات منفی خود می‌سازد، سیمای شهر را هم از نشاط و شادابی کامل دور می‌کند.

در هرحال، مجموع این شرایط ایجاب می‌کند که به پدیده تکدیگری به عنوان یک بحران اجتماعی نگاه شود تا از عمق تاثیرات منفی آن روی سایر شهروندان کاسته شود.

امسال هم مشابه سال‌های قبل،‌ طرح‌های ضربتی جمع‌آوری متکدیان در بسیاری از شهرهای ایران آغاز شده است، این طرح‌ها بیشتر در فصل تابستان شدت می‌گیرد، زیرا تعداد متکدیان با شروع فصل گرما افزایش می‌یابد.

این‌گونه طرح‌های ضربتی در سطح کلانشهرهای کشور و بخصوص در تهران بزرگ با فراگیری بیشتری انجام می‌شود.

رضا جاگیری، معاون خدمات اجتماعی سازمان رفاه و مشارکت شهرداری تهران در خصوص فعالیت‌های شهرداری برای ریشه‌کن‌کردن پدیده تکدیگری در پایتخت می‌گوید:‌ برنامه‌های زیادی در این زمینه داریم و کارهای زیربنایی و ساختار جمع‌‌آوری را گسترش داده‌ایم. ‌همچنین طرح‌های ضربتی برای جمع‌آوری متکدیان وجود دارد که هماهنگی‌هایی لازم را با پلیس در این زمینه انجام داده‌ایم؛ علاوه بر آن، سطح جمع‌آوری متکدیان و همچنین ظرفیت پذیرش را بالا برده‌ایم تا بتوانیم متکدیان را نگهداری کنیم.

او با بیان این‌که در تلاش هستیم تا با دستگاه قضایی هماهنگ کنیم که افراد متکدی را بیشتر در مراکز نگهداری از متکدیان نگه داریم تا دوباره وارد شهر نشوند، ادامه می‌دهد: ‌البته این موضوع بستگی به نظر دستگاه قضایی دارد، چرا که ما نمی‌توانیم بدون حکم قضایی از این افراد نگهداری کنیم.

علاوه بر تهران، پلیس و شهرداری در سایر شهرهای ایران نیز اقدام‌های مشابهی برای جمع‌آوری متکدیان انجام داده است و شاید به نوعی بتوان گفت که امسال نیز به رسم سال‌های پیشین، باز هم آغاز فصل تابستان با آغاز طرح ضربتی جمع‌آوری متکدی گره خورده است.

مطابق قانون، قاعده کار برای طرح ضربتی جمع‌آوری متکدیان این است که افراد متکدی پس از جمع‌آوری ضربتی از سوی شهرداری و پلیس، باید ابتدا به مرکز غربالگری بروند؛ در این مرحله، اطلاعات متکدیان ثبت می‌شود و سپس متکدیان بر اساس جنسیت، تحصیلات، سن، اعتیاد یا نداشتن اعتیاد و... به گروه‌های مختلفی تقسیم‌بندی می‌شوند.

پس از غربالگری اولیه، باید متکدیان را به «سامانسراها» تحویل دهند؛ سامانسراها اماکنی است که تحت نظر شهرداری فعالیت می‌کند و پس از اقامت چند هفته‌ای متکدیان در این مراکز حمایتی، متکدیان به مراکز حمایتی همچون بهزیستی و کمیته امداد منتقل می‌شوند.

در همین رابطه، رضا جاگیری، معاون سازمان رفاه شهرداری تهران ظرفیت مجموع سامانسراهای پایتخت را ۶۰۰ نفر عنوان کرده و به ایسنا می‌گوید: ظرفیت سامانسراهای شهرداری کافی است و اگر دستگاه‌های دیگر همچون سازمان بهزیستی، کمیته امداد و پلیس بموقع وارد عمل شده و وظایف خود را برای ساماندهی نهایی این افراد انجام دهند، این ظرفیت حتی بیشتر از حد لازم است.

گرچه شهرداری تهران مدعی است که محدودیتی برای اسکان موقت متکدیان ندارد، اما نباید فراموش کنیم که وجود این سامانسراها به معنی حمایت دائم و درازمدت شهرداری از متکدیان نیست.

حتی بسیاری از کارشناسان معتقدند که در طرح ضربتی جمع‌آوری متکدیان، مرحله غربالگری بدرستی و با دقت انجام نمی‌شود و در واقع مسئولان ذی‌ربط با انتقال فوری متکدیان به مراکز حمایتی، از مرحله غربالگری بسرعت می‌گذرند.

تقریبا سالی نیست که تابستان آن با طرح ضربتی جمع‌آوری متکدیان آغاز نشود، اما سوال اینجاست که چرا این طرح‌های سریالی جواب نمی‌دهد و چرا هر ساله شاهد هستیم که متکدیان با جمعیت گسترده‌تری نسبت به سال قبل در خیابان‌ها جولان می‌دهند؟

بی‌گمان بخشی از پاسخ این سوال را باید در ناهماهنگی ارگان‌ها و سازمان‌های ذی‌ربط دانست؛ به گونه‌ای که در بحث جمع‌آوری ضربتی متکدیان، هر سازمانی تلاش می‌کند تا توپ را به زمین سازمان دیگری بیندازد.

به طور نمونه، دعوای شهرداری، بهزیستی و پلیس بر سر جمع‌آوری متکدیان، دیگر به یک جدال قدیمی تبدیل شده است و جالب آن که همیشه هم استدلال طرف‌های دعوا، تکراری از آب درمی‌آید.

مثلا در حالی که شهرداری و پلیس همواره از کم‌کاری بهزیستی در ساماندهی بلندمدت متکدیان گله‌مند هستند، اما بهزیستی از کمبود بودجه خود برای اسکان و حمایت دائم متکدیان سخن می‌گوید.

معاون خدمات اجتماعی سازمان رفاه، خدمات و مشارکت‌های اجتماعی شهرداری تهران با انتقاد از سازمان بهزیستی می‌گوید: بهزیستی به دلیل کمبود ظرفیت، بموقع متکدیان و آسیب‌دیدگان اجتماعی جمع‌آوری شده را تحویل نمی‌گیرد و برای مثال ۱۴۰ آسیب‌دیده اجتماعی بیش از یک ماه است که در سامانسراهای شهرداری بلاتکلیف مانده‌اند.

اما از سوی دیگر، سازمان بهزیستی همواره بر کمبود بودجه و فراوانی گسترده مسئولیت‌های خود تاکید داشته است؛ طوری که ابوالحسن فقیه، رئیس پیشین سازمان بهزیستی نیز در اظهار نظری جالب عنوان کرده بود: ناف بهزیستی را با کمبود بودجه بریده‌اند.

کارشناسان حوزه اجتماعی بر این باور هستند که این‌گونه طرح‌های ضرب‌الاجل برای پاکسازی سطح شهر از حضور متکدیان، اقدامی فیزیکی و کوتاه‌مدت بوده که اثرات مثبت و طولانی‌مدتی را در بر نخواهد داشت؛ زیرا جمع‌آوری متکدیان تنها یک مرحله از ساماندهی این گروه از اقشار تنگدست جامعه است و مراحل مددکاری گسترده‌ای که باید پس از این مرحله ضربتی انجام شود، بسیار مهم‌تر از جمع‌آوری سریع متکدیان است.

با وجود آن که شهرداری تهران می‌گوید امسال 50 درصد به ضریب جمع‌آوری متکدیان اضافه کرده است، اما به نظر نمی‌رسد که این گفته‌ها و سایر اظهار نظرهای مشابه، تاثیر مفید و بلندمدتی در کاهش آمار متکدیان در سراسر کشور داشته باشد.شهربانو قهاری، روان‌شناس نیز ضمن انتقاد از طرح‌های ضربتی جمع‌آوری متکدیان، به جام‌جم می‌گوید: طرح‌های ضربتی برای جمع‌آوری متکدیان، راه‌حل برخورد با این پدیده اجتماعی نیست و این‌ طرح‌ها تنها موجب می‌شود که متکدیان پس از مدتی از یک خیابان به خیابان دیگر بروند.

این مدرس دانشگاه می‌افزاید: مشکل بزرگ طرح‌های ضربتی مبارزه با متکدیان این است که افراد متکدی را پس از جمع‌آوری، تعیین وضع نمی‌کنند؛ مثلا بین انگیزه‌های فردی که برای تهیه مواد مخدر تکدیگری می‌کند با فرد متکدی‌ای که معتاد نیست، تفاوت وجود دارد؛ اما در این‌ طرح‌های ضربتی به این موضوع‌ها توجه نمی‌شود و تنها به فکر حل سریع و کوتاه‌مدت مشکل هستند.

قهاری با بیان این که در حوزه تکدیگری، کار پژوهشی دقیقی نیز انجام نشده است، عنوان می‌کند: جمع‌آوری متکدیان، فرآیندی ضربتی نیست، بلکه روندی طولانی‌مدت است. در این کار درازمدت باید جامعه‌شناسان، روان‌شناسان و برنامه‌ریزان دولتی با همکاری و هماهنگی گسترده با یکدیگر، تدابیر لازم را بیندیشند، اما این که نیروی انتظامی با اجبار، بدون کار کارشناسی و بدون مشورت با کارشناسان اجتماعی بخواهد به بحران متکدیان به صورت ضربتی و پلیسی برخورد کند، این زخم را تنها در یک بازه زمانی کوتاه‌مدت دوا می‌کند.

امین جلالوند / گروه جامعه