شک؛ خوره‌ای که به جان ما می‌افتد

اما روان‌شناسان بر این باورند که شکاک بودن، بیماری بخصوصی است که بیشتر در محیط خانه و در قالب روابط همسران بروز پیدا می‌کند و ریشه از هم پاشیدگی روابط عاطفی مبتنی بر نبود اعتماد متقابل است.‌ دکتر پرویز رزاقی، روان‌شناس در گفت‌و‌گو با جام‌جم ضمن تاکید بر این‌که شکاک بودن درمان دارد، می‌گوید: نزدیک‌ترین فرد به شخص شکاک بخصوص همسر وی، پس از شناختن علت شکاک بودن شریک زندگی‌اش، باید سعی کند آن را از بین ببرد؛ یعنی باید حساسیت‌ها را بشناسد و آنها را تحریک نکند و در ادامه اگر رفتار همسرش را بیمارگونه می‌بیند، از یک روان‌درمانگر کمک بخواهد.

دکتر رزاقی معتقد است: افرادی که به همسرشان شک دارند، ذهنیت بدی را از روابط زناشویی ناموفق دیگران که در آن اعتماد متقابل از بین رفته است، مدنظر دارند؛ یعنی عملکرد اشتباه برخی از زوج‌ها را مشاهده کرده‌اند و این باعث بدبینی‌شان شده است. گاهی هم تربیت، اعتقادهای خانوادگی، شخصی و باورهای غلط باعث می‌شود بدبین باشند. گاهی علت رفتارهای افراد شکاک، مشکلات روان‌شناختی است و فرد دچار اختلال وسواس یا حتی پارانویاست. (نوعی اختلال روانی که فرد دچار بدبینی بیمارگونه است)‌ دکتر رزاقی تاکید می‌کند: در برخی موارد‌حاد، اشخاص دچار شک شدید، از ترس آسیب دیدن، حتی چاقو زیر بالش خود می‌گذارند که چنین رفتارهایی باید از نظر روان‌شناختی بررسی شود. البته گاهی نه ساختار ذهنی مقصر است و نه تربیت و تجربه، بلکه رفتارهای اطرافیان و مخصوصا همسر، باعث ایجاد شک در فرد می‌شود.

خانم‌هایی که به وفاداری همسرشان شک می‌کنند، معمولا سعی می‌کنند با رسیدگی بیشتر به ظاهر خود، رفتار آرام، آماده کردن غذاهای دلخواه مرد و در نهایت کمی ‌پرخاش و گلایه دل همسر خود را به دست بیاورند و او را از بیراهه برگردانند، ولی عکس‌العمل مردان معمولا پرخاشگری، دعوا، کنترل شدید، ضبط تلفن‌همراه، قفل کردن در و رفتارهایی مشابه است. مردان شکاک حتی احتمال دارد به همسرشان آسیب جسمانی نیز بزنند.

گاهی شک بسیار شدید است به طوری که مثلا فرد در زندگی خانوادگی حتی به ارتباط همسرش با محارم خود هم شک می‌کند و به این رابطه‌های معمول هم به دیده تردید می‌نگرد. در محیط کار هم دچار این وضع ذهنی می‌شود که دیگران علیه او توطئه می‌کنند. دکتر رزاقی ریشه این رفتارها را بیمارگونه دانسته و می‌گوید: چنین رفتارهایی اگر در همه زمان‌ها وجود داشته باشد، ممکن است ناشی از ابتلا به اختلال وسواس باشد که حتما باید درمان شود، ولی اگر شخص دچار خود بزرگ‌بینی است، فکر می‌کند در معرض خطر است و دیگران می‌خواهند به او آسیب برسانند، احتمالا دچار پارانویاست.

وی می‌افزاید: این مشکل نیز راه‌حل‌هایی دارد؛ از جمله آن‌که همسر یک فرد شکاک باید بتواند علت شک همسرش را پیدا کند و بفهمد ریشه این شک چیست تا بتواند ارزیابی خوبی داشته باشد. پس از شناختن علت، باید سعی کند آن را از بین ببرد، مثلا حساسیت‌ها را بشناسد و آنها را تحریک نکند یا اگر رفتار را بیمارگونه می‌داند، از یک روان‌درمانگر کمک بخواهد. البته تحریک‌ نکردن حساسیت‌ها باید با دقت انجام شود، زیرا در صورت زیاده‌روی و هوشمندانه‌ عمل نکردن، باعث تقویت رفتار منفی می‌شود. این کار باید در حدی باشد که تنش‌ها را کمتر و خاطر طرف مقابل را آرام‌تر کند تا تفاهم بیشتر شود؛ یعنی باید به او فهماند اگر کاری را انجام می‌دهد، فقط به خاطر اوست و به میل خودش نیست. مثلا می‌تواند بگوید «اگرچه در این مورد با نظرت مخالفم، ولی به احترام تو این کار را انجام می‌دهم.» البته راضی کردن فرد شکاک برای مراجعه به مشاور می‌تواند نگاه‌های منفی او را تغییر دهد، مخصوصا اگر زمینه‌اش را داشته باشد.

دکتر رزاقی تاکید می‌کند: گزارش کارهای روزانه هم کمک‌کننده است، البته اگر کاملا هوشمندانه صورت بگیرد. یعنی زن یا مرد باید با همسر شکاکشان با جمله‌های خبری و اطلاع‌رسانی صحبت کنند. ‌شخصیت دادن به این افراد نیز بسیار اهمیت دارد. فراموش نکنید که کاملا مطیع بودن فقط واکنش وارونه ایجاد می‌کند و برای شخص شکاک مسلم می‌شود که حق با اوست و حتما مشکلی وجود دارد که اطرافیانش با تمام خواسته‌ها و حتی اوامر او موافقت می‌کنند.

دکتر رزاقی به این سوال این گونه پاسخ می‌دهد: اگر در دوره نامزدی یا حتی آشنایی پیش از ازدواج می‌بینیم طرف مقابلمان در بعضی موارد حساسیت غیرعادی نشان می‌دهد و همه‌چیز را کنترل می‌کند، نشانه مشکلی است که باید به آن دقیق شد. چون بعد از ازدواج، چنین فردی خود را محق‌تر می‌داند و رفتارهای شکاکانه‌اش بیشتر خواهد شد. حتی این شک و کنترل آزاردهنده در مورد فرزندان نیز وجود خواهد داشت، پس بهتر است از یک شخص آگاه کمک بگیرید.

گاهی شک و تردید عمق زیادی ندارد. مثلا در محیط کار فرد به رفتارهای همکارانش با دیده تردید می‌نگرد یا به نامزد یا خواستگار قبلی همسرش حسادت می‌کند، ولی گاهی شک شدید است و فرد تمام حقوق انسانی دیگران را به دلیل این احساس واهی پایمال می‌کند. ‌دکتر رزاقی توصیه می‌کند: در این مواقع چون طرف‌های مقابل چنین افرادی ذی‌نفع هستند، اگر بخواهند از خود دفاع کنند، شخص شکاک آن را نمی‌پذیرد، ولی صحبت یک روان‌شناس یا در صورتی که امکان مراجعه وجود ندارد، حرف‌های یک بزرگ‌تر موثرتر خواهدبود.