ایده‌آل‌های جمعیتی برای ایران

جمعیت چه نقشی در شتاب‌بخشی به فرآیند توسعه بویژه توسعه اقتصادی دارد؟

قطعا این دو مبحث رابطه تنگاتنگی دارند؛ چراکه جمعیت در روند توسعه تاثیرگذار است. البته این یک رابطه پارادوکسی است؛ به این معنی که رشد جمعیت در مراحل اولیه خود به توسعه رونق می‌دهد و این دو بشدت از هم تاثیر می‌پذیرند. شما نگاه کنید در دو قرن اخیر عامل رشد فزاینده جمعیت ـ اگر پدیده مهاجرت را کنار بگذاریم ـ رشد بهداشت بوده است. درواقع رشد بهداشت و آموزش دو بال ‌تحقق توسعه هستند و رشد جمعیت در بستر آن اتفاق افتاده است، لذا می‌بینیم هم جمعیت به تحقق توسعه کمک می‌کند و هم توسعه باعث رشد جمعیت می‌شود. مثلا بستر توسعه باعث کاهش مرگ‌ومیر می‌شود. به کشور خودمان ایران نگاه کنید. حدود صد سال پیش در ایران از هر هزار نوزاد 300 نوزاد پیش از یک‌سالگی‌ می‌مردند، اما به لطف خدا این آمار اکنون به کمتر از یک‌دهم یعنی به 30 در هزار تقلیل یافته است. با این حال پارادوکس از آنجا شروع می‌شود که توسعه باعث رشد بیش از حد جمعیت می‌شود. یعنی یک رشد شتابان و انفجاری ایجاد می‌شود که این رشد در فرآیند توسعه اخلال ایجاد می‌کند. مثل همان رشد انفجاری و تصاعدی که در فاصله سال‌های 1335 تا 1365 در ایران ایجاد شد و مشکل ایجاد کرد. مدارس را دو شیفته و سه شیفته کرد و اکنون هم اثرات نامطلوب آن در کشور قابل مشاهده است.

در نتیجه می‌خواهم عرض کنم رابطه توسعه و جمعیت به دو بخش محدود می‌شود؛ بخش اول این است که توسعه رشد جمعیت را افزایش می‌دهد، اما در مرحله دوم خود توسعه از شتاب رشد جمعیت می‌کاهد و جالب اینجاست که تمام این تحولات جمعیتی در بستر توسعه اتفاق می‌افتد. یعنی ابزارهای توسعه که گفتم بهداشت و آموزش است،‌ جلوی رشد جمعیت را می‌گیرد. مثلا قبلا خانوار ده بچه می‌آورد که مثلا سه تای آن باقی بماند، اما الان خانوار سه بچه می‌آورد و تمام آنها باقی می‌مانند. پس خانواده تحت تاثیر بهداشت و آموزش بستر توسعه احساس می‌‌کند نیازی به بچه آوردن زیاد نیست.

این تفکر در بلندمدت از خانواده به کل جامعه تسری پیدا می‌کند و رشد جمعیت در نهایت محدود خواهد شد، اما آنچه در جمعیت‌شناسی مطلوب است این‌که رابطه جمعیت و توسعه طوری تنظیم شود که به تعادل برسد. یعنی رشد جمعیت به طور بطئی و مناسب ادامه داشته باشد تا در ترکیب سنی جمعیت، جمعیت جوان، فعال و به اصطلاح باکیفیت در فرآیند توسعه سهم خوب خودش را داشته باشد. این کار سختی است، چون زمانی که جمعیت رو به افزایش می‌رود، کاهش آن کار سختی است و هم‌زمانی که جامعه رو به کاهش جمعیت دارد، افزایش آن دشوار و زمانبر است، لذا دغدغه اصلی جمعیت‌شناسی کشور اکنون تنظیم رشد مناسب برای جمعیت کشور است و این امر باید اولویت اصلی برنامه‌ها باشد.

ماجرا مفصل است و برای توضیح آن باید تاریخچه‌ای از آغاز تنظیم خانواده در ایران و دلایل آن گفت. نخستین سرشماری ایران سال 1335 و دومین آن ده سال بعد سال 1345 انجام شد. در فاصله این دو سرشماری و زمانی که سال 1341 موضوع کنترل جمعیت در مجمع عمومی سازمان ملل مطرح شد، ایران با آن مخالف بود، اما چهار سال بعد نتایج دومین سرشماری نتایجی را رو کرد که باعث شد در نگرش ایران به موضوع جمعیت تحول اساسی ایجاد شود. آن سرشماری نشان داد رشد جمعیت ایران 3 درصد است، یعنی جمعیت کشور در 23 سال یکبار دو برابر می‌شود. این رشد در آن زمان بسیار زیاد بود. اینچنین بود که بلافاصله یک ‌سال پس از اعلام نتایج سرشماری معاونت بهداشت و تنظیم خانواده در وزارت بهداری آن زمان تاسیس و برنامه تنظیم خانواده رسما شروع شد، اما این برنامه توفیق چندانی به دنبال نداشت؛ هرچند در فاصله سال‌های 45 تا 56 باعث کاهش باروری شد، اما عملا باعث کاهش و کنترل رشد جمعیت نشد. با پیروزی انقلاب نیز برنامه‌های کنترل جمعیت به محاق افتاد و جمعیت کشور به طور جهشی رو به افزایش گذاشت.

سن ازدواج پایین آمد و منحنی جمعیتی کشور دچار بیش‌زایی شد، یعنی رشد جمعیت کشور به قبل از سال 1346 برگشت. بررسی‌های آماری نشان می‌دهد سال 1365 رشد جمعیت کشور به حدود 4درصد رسید که در آن زمان در سطح بین‌المللی بی‌سابقه بود. معدل نوزادانی که از هر زن متولد می‌شد به میزان باروری طبیعی یعنی 5/6 نوزاد رسید. می‌دانید که در علم جمعیت‌شناسی رقم جمعیت اصلا مدنظر نیست؛ بلکه سرعت و شتاب رشد جمعیت مورد نظر است و ایران در دهه 60 از نظر شتاب رشد جمعیت در دنیا یکه‌تاز بود. اینچنین شد که مسئولان کشور در اولین برنامه توسعه به تنظیم خانواده جایگاه ویژه‌ای دادند.

با این حال همان‌گونه که اشاره کردید از سال 1370 به بعد آهنگ رشد جمعیت در ایران شروع به کاهش پیدا‌ کرد، یعنی شتاب کاهش باروری در ایران بیش از تصور شد. در آغاز دهه 70 برآورد شده بود تا سال 85 تعداد نوزادان زنده‌ای که هر زن به دنیا می‌آورد، از 5/6 نوزاد به چهار نوزاد کاهش یابد، اما با کمال تعجب مشاهده شد این تعداد به دو رسید و اکنون این تعداد به زیر دو رسیده است. یعنی تعداد نوزادان زنده هر زن الان به زحمت به دو نوزاد می‌رسد. من در توصیف این وضعیت در کلاس‌هایم هم می‌گویم، افتادن از آن سوی پشت‌بام است، یعنی از دهه 70 به این سو در برنامه‌های مختلفی که باعث کاهش موالید می‌شود، افراط شده است و ما آنقدر از اثرات رشد جمعیت ترسیده‌ایم که به سوی کاهش جمعیت بیش از حد گام برداشته‌‌ایم و داریم از سوی دیگر بام می‌افتیم.

ما در جمعیت‌شناسی اصطلاحی به نام «سطح جانشینی» داریم. این یعنی هر زن در طول دوران مفید بارداری خود دست‌کم یک مادر را جانشین خود کند، اما اکنون عرض کردم با رسیدن به زیر دو، تعادل سطح جانشینی در کشور ما بر هم خورده است و ما باید با اجرای برنامه‌های فرهنگی لازم این سطح جانشینی را به 1/2 برسانیم تا از حداقل آن مطمئن شویم و از سطح جانشینی صفر رهایی پیدا کنیم.

البته در این میان به این نکته توجه داشته باشید که هم‌اکنون نرخ رشد جمعیت کشور 3/1 درصد است، یعنی ما در سال 85 معادل 70 میلیون نفر جمعیت داشته‌ایم و این رقم در سال 90 به 75 میلیون نفر رسیده است، یعنی در هر سال یک میلیون نفر به جمعیت کشور اضافه شده است. لذا شکر خدا ما از نقطه‌نظر تولید جمعیت به نقطه بحرانی نرسیده‌ایم و مثلا فعلا رشد منفی نداریم، اما می‌توانیم بگوییم تا 30 یا 40 سال آینده اگر همین روند ادامه پیدا کند، هم ممکن است به رشد منفی جمعیت برسیم و هم در ترکیب سنی جمعیت‌مان، نسبت جمعیت سالخورده به صورت افراطی افزایش یافته و نسبت جمعیت جوان کشور کاهش یابد که قطعا این یک آسیب است و باید برای آن فکری کرد.

ببینید، الان معدل فرزندان خانوار در کشور ما بین یک و دو فرزند است و این باید به رقمی بین دو و سه فرزند برسد، در واقع ایده‌آل شخص من این است که معدل فرزندان به 5‌/‌2 برسد. در آن صورت هم رشد جمعیت کشور بطئی و آرام خواهد بود و هم از سالخوردگی افراطی جمعیت جلوگیری می‌شود. تمام حرف من این است که متفکران باید جامعه را به سمت تعادل ببرند و یکی از مباحث مهم در این بحث، تعادل در رشد جمعیت است. دیدیم که سال 65 رشد یکباره جمعیت چه تبعاتی برای کشور داشت و آن نسل که هم‌اکنون به سن ازدواج و اشتغال رسیده‌اند، کشور را با چه مشکلاتی مواجه ساخته است. آن یک نمونه افراط بود و الان هم در رشد جمعیت نباید دچار تفریط شویم. باید توجه داشته باشیم که برای رشد جمعیت نباید به حرکات خارج از چارچوب دست زد. باید به طور طبیعی توجه داشت که رشد جمعیت در گرو باور خانوار از رشد موالید است؛ در حالی که سن ازدواج در کشور اسلامی مثل ایران بالا رفته یا کسانی که ازدواج می‌کنند تمایل به بچه‌دار شدن ندارند، باید ریشه‌یابی شود. قطعا مسائل اقتصادی و چشم‌انداز آینده باید مورد توجه قرار گیرد. صریح بگویم همان‌گونه که کاهش باروری دشوار است، افزایش آن دشوارتر است، چون کاهش باروری در کشور نهادینه شده و کار فرهنگی زیادی می‌خواهد که خانوار تمایل به افزایش باروری پیدا کند. آنچه روشن است این‌که برنامه‌های افزایش باروری در کشور باید خردمندانه و کارشناسانه باشد و از حرکت‌های افراطی و احساسی در این باره پرهیز شود که نتیجه عکس خواهد داد.

به طور روشن نگران این هستم که وزارت بهداشت، ‌برنامه تنظیم خانواده را قطع کند، یعنی بگوید من دیگر وسایل تنظیم خانواده و مشاوره‌های آن را در اختیار قرار نمی‌دهم. شما به وضعیت اقتصادی شهر‌های بزرگ نگاه نکنید. مردم بسیاری از شهرهای کوچک ما بسیاری از این وسایل که رایگان در اختیار قرار می‌گیرد، استفاده می‌کنند. تصور نکنیم اگر ارائه این وسایل را قطع کنیم، رشد موالید بیشتر می‌شود. این اشتباه بزرگی است. اتفاقا ممکن است رشد موالید کم شود.

چرا؟ عرض می‌کنم. این یک واقعیت است که خانوار به خاطر مسائل اقتصادی نمی‌خواهد از حدی بیشتر فرزند داشته باشد. دست‌کم جو غالب جامعه اکنون چنین می‌خواهد. حالا اگر ما لوازم کنترل در اختیار قرار ندهیم و حاملگی ناخواسته اتفاق بیفتد، در مناطق محروم به سقط جنین‌های غیربهداشتی روی آورده می‌شود و سلامت مادران و فرزندان طوری به خطر می‌افتد که احتمال کاهش رشد موالید وجود دارد. من چند روز پیش برای جلسه‌ای به مجلس دعوت شده بودم و دیدم که کمیسیون بهداشت مجلس نیز نگران همین موضوع است. این حرکت‌ها احساسی است.

ما می‌خواهیم این‌گونه فرهنگسازی کنیم که خانوار‌ها از متوسط بین یک تا دو بچه به متوسط دو تا سه بچه برسند و عرض کردم به رقم 5‌/‌2 برسیم، اما این اقدام باید‌ آرام و با ارائه تشویق صورت گیرد، نه این که وسایل تنظیم خانواده ـ که درواقع وسیله بهداشت خانواده و حافظ امنیت مادر است ـ را از خانوارهای بعضا محروم دریغ کنیم و آنان را به سوی حاملگی‌های ناخواسته و رفتارهای غیرطبیعی سوق بدهیم.

بدیهی است که جوان بودن جمعیت می‌تواند سازنده باشد. یک جمعیت جوان پرانرژی و پویاست، توانایی کار کردن دارد و می‌تواند در نهایت باعث رشد تولید ناخالص داخلی شود.

در این شکی نیست که برای افزایش رشد اقتصادی نیاز مبرم به جمعیت جوان دارید، اما در کنار این شما باید توجه کنید که علاوه بر جوانی جمعیت، شما به شاخصی به نام «کیفیت جمعیت» نیز نیاز دارید، یعنی جمعیت جوانی بسازید که تربیت شده برای توسعه باشد.

روشن است افزایش نرخ زاد و ولد جمعیت زیر 15 سال کشور را افزایش می‌دهد، اما تربیت این جمعیت و رسانیدن آن به کیفیت مورد نظر در توسعه و توسعه اقتصادی جای بحث دارد و به امکانات اقتصادی و اجتماعی موجود در کشور بازمی‌گردد. الان در محروم‌ترین نقاط کشور، خانواده‌ها استانداردهای بهداشتی و آموزشی را برای فرزندانشان می‌خواهند. الان می‌بینید که در دورافتاده‌ترین مناطق، واکسن بچه‌ها فراموش نمی‌شود و با هر وسیله‌ای که شده بچه به خانه بهداشت رسانیده می‌شود تا واکسنش را بزند. در بحث آموزش نیز همین است. الان تمام خانوارها به دنبال دستیابی به بهترین استانداردهای آموزشی برای فرزندانشان هستند.