هر کسی نباید درس اخلاق بدهد

او از سه سال پیش با برنامه گفت‌وگو محورش، مهمان خانه‌های مردم شد و در حوزه کارهای دینی برنامه‌اش را به عنوان یک اثر صریح و متفاوت به بینندگان شناساند.

علی درستکار متولد سال 1346 تهران است و در مقطع کارشناسی ارشد رشته «معارف اسلامی ‌و تبلیغ» تحصیل کرده است. او موضوع برنامه امسالش را به کارآفرینان نیکوکار اختصاص داده است. برنامه‌ای که می‌خواهد سبک زندگی دینی را ترویج بدهد.

این شب‌ها پرونده اقتصاد دینی را ورق می‌زند. با علی درستکار درباره جزئیات برنامه خودش و آسیب‌شناسی کارهای دینی سیما همصحبت شدیم.

آخرین قسمت برنامه این شب‌ها‌ اسفند سال گذشته پخش شد و حالا با آمدن رمضان، پخش دوباره‌اش را آغاز کرده‌اید. این سوال پیش می‌آید که چرا فقط در ماه رمضان برنامه را اجرا می‌کنید؟‌ آیا در مواقع عادی سال مردم نیازی به شنیدن حرف‌های برنامه شما ندارند؟‌

بله. تابلوی راهنما را باید قبل از جاده و تقاطع نصب کرد. وقتی به یزد می‌رسیم که تابلوی یزد را نمی‌زنند. بین یزد و اصفهان این تابلو را می‌زنند. بین بهشت و جهنم تابلو می‌زنند که بهشت این طرف است و جهنم آن طرف. ما قبل از افطار درباره افطار باید بحث کنیم.

در خطبه شعبانیه درباره رمضان صحبت شده است. پیامبر مدیر رسانه خدا بوده است. ایشان در شعبان خبر از رمضان می‌دهد. چرا ما این الگو را نمی‌گیریم؟‌ در خود رمضان پیامبر(ص) چقدر درباره رمضان حرف زده‌اند؟ دستوراتی داده‌اند و توصیه‌هایی کرده‌اند. چقدر خوب است که قبل از یک مناسبت ذهن‌ها را راجع به آن مناسبت آماده کنیم.

اولا تعریف لایف استایل و سبک زندگی متفاوت است. دانشمندان گروه‌های مختلف روان‌شناسی و جامعه‌شناسی تعریف‌های متفاوتی از این واژه داده‌اند. من خودم تعریفی را دوست دارم که خیلی چیزها را شامل می‌شود. سبک زندگی یعنی آن چیزی که زندگی را تشکیل می‌دهد. اعم از معنویات و روحانیت تا واقعیت زندگی مثل نحوه چیدمان خانه، مستاجر بودن یا صاحبخانه بودن، پیراهن پوشیدن یا تی‌شرت پوشیدن، خوراک سنتی خوردن یا نخوردن و رفتارهای اجتماعی.

برای موضوعی با تعریفی به این پهنا هر کسی براساس فهم و تشخیص خودش کار می‌کند. بعضی‌ها مجله‌ای را درست می‌کنند و می‌خواهند روی خوراک و پوشاک کار کنند. برخی می‌خواهند به بحث خانواده بپردازند. هر کدام جزیی از تعریف سبک زندگی را انتخاب کرده‌اند. ما هم برنامه‌ای راجع به پوشش و عطر داشتیم، درباره رنگ لباس و خوشپوشی برنامه داشتیم و به بازی‌های رایانه‌ای پرداخته ایم. متخصص متدینی آوردیم و پرسیدیم یک بچه مسلمان چه بازی‌هایی بکند خوب است. راجع به مداحی و روضه‌خوانی هم بحث کردیم.

درباره درآمد درست از نگاه دین برنامه داشتیم. اما راجع به آشپزی بحث نکردیم. نرسیدیم. خیلی بحث‌ها مانده است. یک مسافر متدین چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد؟ یک متدین چطور سوار تاکسی می‌شود؟ رفتگر دین‌مدار و رفتگر شیطان‌مدار چه فرقی با هم دارند؟ ما 250 برنامه بیشتر نداشته‌ایم. بیست‌تایش درباره حیات پس از اینجا بوده است. درباره مرگ و برزخ و قیامت حرف زدیم. این طوری 250 برنامه می‌گذرد.

برمی‌گردد به تعریفی که از دین می‌دهیم. محصول دین چیست؟ همه این احکام برای این است که آدم‌ها و جامعه اخلاق‌مدار باشند. بعضی‌ها بین دین و اخلاق تفکیک قائل هستند. نظرات در این حوزه متنوع است.

عموما در برنامه‌های گفت‌وگو محور از نظر شروع می‌کنند و به عمل می‌رسند. ما راجع به حسن خلق صحبت کردیم. پیامبر گفته است کامل ترین شما خوش‌اخلاق‌ترین شماست. در رسانه ما کمتر بحث شده است که خوش‌اخلاقی چه معنایی دارد. من همیشه باید لبخند بزنم و از همه تشکر کنم؟ هر کس رویم بار گذاشت ببرم؟ اینها خوب است که بحث بشود. ما از آن طرف شروع کردیم.

ما نگفتیم نظر اسلام درباره خوش‌اخلاقی چیست. گفتیم چرا بعضی وقت‌ها اهل مسجد و عبادت بداخلاق‌تر از دیگران به نظر می‌رسند؟ اولین برنامه ما با این سوال شروع شد. کارشناس ما به من مجری می‌گوید که شما اشتباه می‌کنید. این جوری نیست. آخرش به حدیث پیامبر می‌رسیم. در واقع از کف به سقف می‌رسیم. در حالی که عموم برنامه‌ها برعکس است. این برنامه‌ها تکراری هستند. ما آمدیم رفتارها را روی میز گذاشتیم. پرسیدیم آیا نذر یا قربانی کردنی که ما می‌کنیم با این کیفیت مورد رضایت خداست؟‌

در یک نگاه کلی به موضوع ترویج مفاهیم دینی نقدی وارد است که یکی‌اش هم همین است. خیلی وقت‌ها به احکام زیاد توجه شده، خیلی وقت‌ها به بعد نظری دین پرداخته شده، خیلی وقت‌ها هم با نگاه جامع به همه جای دین نگاه نشده است. یعنی بخش‌هایی از معارف دینی را نمی‌گوییم. گویا که می‌ترسیم بگوییم. البته معصومان دینی هم همه دین را برای همه نگفته‌اند. همه، ظرفیت دانستن همه دین را ندارند.

شما وقتی به فرزندتان رانندگی می‌آموزید، نمی‌گویید همان اول با سرعت 120 کیلومتر حرکت کن. اما نقد من بیشتر از این اصل است. ما خیلی وقت‌ها وقتی موضوعی را مطرح می‌کنیم همه‌اش را نمی‌گوییم. این برمی‌گردد به دانش گفت‌وگو کننده و کارشناس. خیلی وقت‌ها مجری سوادش را ندارد که سوالی بپرسد. من از کارشناسم می‌پرسم پیامبر برای برخورد با بی‌حجابی چه برخوردی انجام می‌داد؟ آیا پیامبر هم عاشق می‌شد؟

در کسری از ثانیه این نکته به ذهنم رسید که بگویم و بعد منصرف شدم. گفتم اظهار فضل نکنم. شوخی کردم و گفتم خدا را شکر که ما عربی بلد هستیم. کارشناس جواب داد که نه. چون عربی بلد هستی به بهشت نمی‌روی. اگر رفتی بهشت عربی یاد می‌گیری. شبکه‌های ماهواره‌ای این مساله را دست انداختند و نمایشنامه درست کردند و گفتند عربها به بهشت می‌روند و ایرانی‌ها به جهنم. فردوسی را نشان دادند و...

من یک کوتاهی کردم و کارشناس هم غفلت کرد و این اتفاق افتاد. برخی این ظرفیت را ندارند که گزاره‌ای جدید به این ریزی در حوزه دین بشنوند. به من می‌گوید مگر این آقا در قیامت بوده است. عزیز من مگر بقیه‌اش را بوده است؟‌ وقتی می‌گوید اگر بی‌حجاب باشی گرفتار عذاب می‌شوید چرا اینجایش را قبول می‌کنی؟ اگر قبول کردی همه‌اش را قبول کن.

مردم به دین بزرگ‌ترهای خودشان نگاه می‌کنند. وقتی برخی بزرگترهای ما مقید به اخلاق نباشند، نمی‌شود توقعی از جامعه داشت. این یک اصل انکارناپذیر است. معلم و پدربزرگ و مدیران و وزرا همه جزو بزرگ‌ترها هستند. ممکن است یک عده شان خیلی خوب باشند. ولی با یک گل بهار نمی‌شود. رسانه یک بزرگ‌تر است. مجری تلویزیون اگر 20 سال هم داشته باشد، بزرگ‌تر مردم محسوب می‌شود. اگر من یک دروغ بگویم و عادل فردوسی‌پور هم یک دروغ بگوید تاثیر بد دروغ من بیشتر است. چون من مجری یک برنامه دینی هستم.

نکته دوم این است که وقتی مباحث اخلاقی از زبان هر کسی بیان شود لوث می‌شود و وقتی لوث شد جا نمی‌افتد و نمی‌نشیند و جریانی ایجاد نمی‌شود. من در یک برنامه دینی نباید در جایگاه کارشناس دینی بنشینم. چون کارشناس نیستم. مردم وقتی خلاف اظهارات یک فرد دینی را در مقام عمل می‌بینند از دین ‌گریزان می‌شوند. عموم مردم این دریافت را ندارند که حساب این دو تا را جدا کنند. نمی‌آیند بگویند ما به درستکار چه کار داریم. بیاییم حرف‌هایش را گوش کنیم.

یک دلیلش بی‌سوادی من است. شوخی نمی‌کنم. دلیلش همین است. چون من منعی ندارم که شعر حافظ بخوانم. این موضوع یک بحث زیر بنایی دارد. جامعه ما به اندازه کافی و بیشتر از مباحث درون دینی، این چیزهایی را که شما اشاره کردید می‌شناسد.

کازابلانکا را دیده است. شعر حافظ را شنیده است و... شعر نیما را با مفاهیم دینی‌اش می‌شناسد. من نشسته‌ام که درباره دین بحث کنم. قرار نیست من درباره حافظ بحث کنم. اگر قرار شد دین در نگاه حافظ را بحث کنم از شعرهایش مثال می‌آورم. این که گاهی نمک حافظ را به مباحثم بزنم یا نمک هنر و سینما را بزنم شدنی است. اینجایش حق با شماست. اما من باید سوادش را داشته باشم که ندارم.

نه. من اگر چیزی را بلد باشم گوش فلک را کر می‌کنم. ضمن این که من فضایی را انتخاب کردم که مفاهیم ناگفته دین را تبیین کنم. وقت ندارم که به چیزهای دیگر بپردازیم. با وجود این بارها پیش آمده که اشعاری از مثنوی و سعدی در برنامه ما قرائت شده است. در مباحث روز درون دینی بحث ناگفته زیاد وجود دارد.

ما می‌خواهیم ببینیم نگاه دین به پول و ثروت چیست. این بحث این قدر طول و تفسیر دارد که ما نمی‌رسیم بوستان سعدی را هم در این باره نقد کنیم. البته می‌رسیم که دو بیت از سعدی را بخوانیم. اما من سوادش را ندارم.

ما گاهی از مبدا مسائل ملی این بحث‌ها را کرده‌ایم. مثلا گفته‌ایم زندگی یزدی‌ها بر محور قناعت می‌چرخد. گفته‌ایم قناعت از منظر حضرت علی(ع) گنجی است پایان‌ناپذیر.

خوب هم نیست. معلومات و شناخت را در نتیجه حضور در یک نهاد اقتصادی به دست آورده‌ام. حالا باید تلاش کنم در ظرف تلویزیون بدون دخالت سلیقه و تعصب صنفی معلوماتم را به کار گیرم. نمی‌خواهم برنامه‌ام در راستای رسالت روابط عمومی‌ام باشد.

اینجا فهمیدم که سرمایه‌دارانی هستند که دوست‌داشتنی هستند و باید تکریم شوند. اینجا فهمیدم که حضرت علی(ع) چرا در نامه شان به مالک اشتر سفارش می‌کنند که هوای صنعتگران و سرمایه‌داران را داشته باش. این مبدا توجه جدی من برای احترام به این گروه شد. اینجا می‌بینم که اینها چه نقشی در خلق ثروت و عزت برای جامعه ما دارند. اینها به کارگران جامعه ما فرصت می‌دهند و خانواده‌های کارگران را منتفع می‌کنند. کارگران و کارآفرینان در کنار هم حلقه تولید و عزت و ثروت را تکمیل می‌کنند.

احسان رحیم‌زاده - گروه رادیو و تلویزیون