یادگاری‌نویسی از تخت‌جمشید تا آکروپلیس

مثلا دیده باشیم که یک نفر زغال به دست گرفته و روی دیوارهای این بنا نام خود را می‌نویسد. یکی، دو تا هم نیست این نوشته‌ها؛ در برخی موارد، آنقدر زیاد است که به جای دیدن بنا محو این یادگاری‌ها می‌شویم. البته به نظر می‌رسد این یادگاری‌ها آنقدر زیاد شده‌ است که دیگر چشم‌ها را نمی‌آزارد و متاسفانه گویی بخشی از این بناها شده‌ است.

خلاصه آن‌که پدیده یادگاری‌نویسی که نوعی وندالیسم است، تاکنون زخم‌های زیادی بر پیکره این آثار ارزشمند زده است؛ زخم‌هایی که به نظر می‌رسد پایانی ندارند... از دیگر سو به نظر می‌رسد سازمان میراث فرهنگی و گردشگری هم تاکنون نتوانسته اقدام قابل توجهی برای حل این مشکل انجام دهد. اعتراضات و جنجال‌هایی که درباره این موضوع رخ می‌دهد هم تاکنون نه از میزان نوشتن یادگاری‌ها کاسته و نه شرایط را به سمت و سویی برده است که فکری به حال این ماجرا بشود.

دیدن یادگاری‌ها روی دیوار بناهای تاریخی که بیش از چند قرن عمر کرده‌اند و برخی از آنها اهمیت جهانی نیز دارند، شکل نازیبایی دارد و این سوال را مطرح می‌کند که راه‌حلی برای این مشکل وجود دارد یا نه؟ چند هفته پیش گزارشی با عنوان زخم یادگاری برتن یادگارها منتشر شد که شهرداری یکی از استان‌ها در واکنش به این نوشته برای از بین بردن یادگاری‌ها بر بدنه یک بنای تاریخی ارزشمند، آنها را رنگ زد و یک کار نادرست را با کار نادرست دیگری جواب داد!

مجدالدین رحیمی، مرمتگر آثار تاریخی و فعال میراث فرهنگی درباره پدیده یادگاری‌نویسی روی بناهای تاریخی می‌گوید: یادگاری‌نویسی روی بناهای تاریخی، پدیده ناهنجاری است که در همه کشورهای دنیا وجود دارد و متاسفانه هیچ‌گونه برنامه‌ریزی فرهنگی نتوانسته مردم را از این کار زشت باز دارد.

او ادامه می‌دهد: تا کنون مطالعات آسیب‌شناسانه، روان‌شناسانه و جامعه‌شناسانه فراوانی درباره این موضوع انجام شده، اما هیچ نتیجه‌ای نداشته و معلوم نشده ریشه این عمل زشت در کجاست. بارها مشاهده کرده‌ایم که کسی روی دیوارهای شهر تاریخی استخر شماره موبایل نوشته است. حتی روی ستون‌های معبد آناهیتا، تبلیغات انتخاباتی هم شده بود که من با دیدن این صحنه تعجب کردم.

رحیمی ادامه می‌دهد: نمی‌گویم که ما در ایران سراغ چنین پژوهش‌هایی نرویم، اما نباید تنها به همین کار اکتفا کرد. چون در این صورت، ما زمانی طولانی برای پژوهش می‌خواهیم و ممکن است در این مدت آسیب بیشتری به بناها وارد شود. این مرمتگر در ادامه سخنانش راه‌حل این معضل را از طریق دو رویکرد میسر می‌داند و می‌افزاید: به نظر من این موضوع را باید در دو رویکرد بررسی کرد؛ بخش اول رویکرد جامعه‌شناسانه است و بخش دوم رویکرد عملیاتی. در بخش دانشگاهی باید تعامل بیشتری با دانشگاه‌ها داشته باشیم و سعی کنیم ریشه این یادگاری‌نویسی‌ها و زخمی کردن دیوارها و بناهای تاریخی را بیابیم.

رحیمی می‌گوید: اگر بخش پژوهش فعال بود، هم اکنون بافت بناهای مختلف را می‌شناختیم و مثلا می‌دانستیم که یادگاری نوشته شده روی یک دیوار خشتی را باید با چه چیزی پاک کرد. یا مثلا اگر روی آهکی بیستون یادگاری نوشته شده بود چگونه آن را پاک کنیم. یا مثلا وقتی روی یک دیوار سنگی حکاکی می‌شود، باید چگونه با این موضوع برخورد کرد؛ البته این را هم بگویم که بسیاری مرمت و پاکسازی را با هم اشتباه می‌گیرند. آنچه ما در برخورد با یادگاری‌نویسی‌ها یا همان وندالیسم انجام می‌دهیم، ارتباطی با عمل مرمت آثار تاریخی ندارد.

او توضیح می‌دهد: مرمت، انجام دادن کارهایی است که به حفظ ساختار یک اثر تاریخی می‌انجامد تا آن را در شکل اولیه ساخت آن نگه دارد، اما پاکسازی آثار در شرایطی انجام می‌شود که یادگاری‌نویسی‌ها اثر را از شکل اولیه‌اش خارج کرده است.

رحیمی با تاکید بر این نکته که یادگاری‌نویسی روی بناها و آثار تاریخی اقدام غلطی است، اما مختص مرزهای ایران و مردم ما نیست، اظهار می‌کند: کشورهایی مثل یونان و ایتالیا بخوبی متوجه شده‌اند که نمی‌توان پدیده یادگاری‌نویسی را حذف کرد. این کشورها در نزدیکی بناهای تاریخی لوح‌هایی را نصب کرده و از مردم درخواست کرده‌اند که یادگاری‌های خود را روی آن لوح‌ها بنویسند.

مجتبی کنعانی، کارشناس مرمت بنای تاریخی هم می‌گوید: بناهای تاریخی نشان‌دهنده شرایط اجتماعی یک جامعه‌اند و می‌توانند نسلی را به نسل دیگر انتقال دهند. یادگاری‌نویسی روی این بناها منجر به انجام اقداماتی برای محو آنها شده و در نهایت به کاهش طول عمر آنها می‌انجامد. این در حالی است که ما سعی داریم حتی مرمت‌های مورد نیاز را به شکلی انجام دهیم که کمترین تغییر و تصرفی در آنها ایجاد شود.

این کارشناس مرمت بنای تاریخی با بیان این‌که دو نظریه کاملا متضاد درباره حفاظت مطرح است، توضیح می‌دهد: یک نظریه‌پرداز انگلیسی اعتقاد دارد تخریب یک بنای تاریخی، طبیعی و بخشی از تاریخ است؛ در حالی‌که یک نظریه‌پرداز ایتالیایی معتقد است اگرچه طبیعت سبب تغییر می‌شود، ولی باید روند تغییر بناهای تاریخی را تا حد توان به تأخیر انداخت.

این کارشناس مرمت بنای تاریخی، تدوین یک دانشنامه‌ جامع مرمتی را ضروری دانسته و اظهار می‌کند: این دانشنامه باید در دانشگاه‌ها تدوین شود، چون سازمان‌های دیگر به‌دلیل اطلاعات اندک نمی‌توانند چنین دانشنامه‌ای را عرضه کنند. کنعانی با بیان این‌که از فارغ‌التحصیلان رشته‌ مرمت، تعداد اندکی به‌طور تخصصی کار می‌کنند، ادامه می‌دهد: بیشتر این دانشجویان و فارغ‌التحصیلان به کارهای معماری و تألیفی رو آورده‌اند.

زینب مرتضایی‌فرد / گروه فرهنگ و هنر