قمچای قلعه‌ای مشرف بر پرتگاه

قلعه قمچای (قمچقای)یکی از این بناهای کهن و باستانی است که در 12 کیلومتری روستای قمچقای از توابع بیجار، بر بلندای کوهی مشرف به دره‌هایی عمیق قرار گرفته است. قلعه‌ای که در بین محلی‌ها، به قلعه آیتوس نیز مشهور است. داستان‌ها و افسانه‌هایی که درباره آیتوس (سردار قلعه) و جنگ‌های وی و همچنین موقعیت وهم‌آلود درون و بیرون قلعه از زبان‌ مردم محلی نقل می‌شود، قلعه را به بنایی اسرارآمیز تبدیل کرده است.

قرار داشتن بر بلندای کوهی که از اطراف به پرتگاه‌هایی ژرف مشرف است، بر هیبت و عظمت این دژ محکم افزوده است. واقع شدن در چنین بلندایی به سبب تیغه‌های بلند و هولناک کوه از یک سو و وجود پرتگاه‌های بلند از سوی دیگر، بالا رفتن از آن و رسیدن به دژ را بسیار دشوار می‌کند؛ مساله‌ای که مد نظر سازندگان آن بوده است.

این قلعه از سمت شمال از ارتفاع کمتری برخوردار است و بقایای دیواری عریض و محکم از سنگ لاشه با ملات و برج‌های نیم‌استوانه در آن قسمت وجود دارد. دروازه قلعه نیز در همین سمت است. در سمت شمال‌غربی نیز اگرچه دره ژرفی به عمق 100 متر وجود دارد،‌ اما به خاطر نبود موانع طبیعی،‌ احتمال دستیابی به قلعه تا حدی آسان است، از همین روی در این قسمت از بنا، دیواری از سنگ‌های عظیم به طول تقریبی 100 متر و بلندی 15 تا 20 متر ساخته شده است تا امکان هجوم دشمنان را به صفر برساند. این قسمت از طریق پلکانی که از سنگ کوه تراشیده شده است، به اراضی مرتفع شمالی می‌رسد. بقایای این حصار سنگی یادآور دیوارهای تخت سلیمان است و احتمالا به دوره ساسانی تعلق دارد. در پای این دیوار سنگی و عمود بر بستر رودخانه، حصارهای دیگری از قرون وسطی کشیده شده است.البته استحکام قلعه و نشانه‌های ساختاری بنا از جمله پی‌های خانه، این گمان را تقویت می‌کند که قلعه مربوط به دوره ساسانی باشد. هرچند طبق شواهد می‌توان آن را متعلق به دوره‌های پیش از میلاد مسیح، مثلا دوره مانایی و ماد دانست که تا دوره‌های ساسانی و اسلامی نیز مورد استفاده بوده است. به گفته باستان‌شناسان، ساخت چنین قلعه‌ای با دیوارهای عظیم، بلند و قطور، مخصوص کاخ‌ها و قصرهای سلطنتی است که رایج‌ترین شیوه معماری دوره هزاره اول قبل از میلاد به شمار می‌رود. وسعت قلعه که بالغ بر 5000 مترمربع است به همراه مخازن متعدد آب و پناهگاه زیرزمینی آن که با عمق 41 پله در زیر قلعه بنا شده،‌ حاکی از وجود تمدن درخشانی در این منطقه بوده است.

ظاهرا سازندگان اولیه قلعه قمچقای، نویسندگان کتیبه قمچقای بوده‌اند که به خط هیراتیک (نیمه تصویری) روی صخره‌های 10 متری مشرف به دره آسیاب نقش بسته است. دره عمیق آسیاب در غرب روستای قمچقای واقع شده است.

محمود کردوانی، پژوهشگر درباره قلعه و کتیبه قمچقای می‌گوید: وجود این تمدن آن هم در حدود هزاره چهارم قبل از میلاد باعث اعجاب و شگفتی است، اما موضوعی که بیش از هر چیز انسان را به تحسین وامی‌دارد، وجود کتیبه‌ای است که با خط نیمه‌تصویری (هیراتیک) به دست اقوام و ساکنین این قلعه نوشته شده و گواه فرهنگ و تمدن مترقی آنهاست.

فاطمه مرادزاده / جام‌جم