مردم دختران را برای فرزندخواندگی ترجیح می‌دهند

از منبعی آگاه شنیده‌ام که شمار کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست بهزیستی در سال 90 نسبت به سال 89 بیشتر شده است. شما این مساله را تایید می‌کنید؟

در وهله اول، به نظر می‌رسد روابط خانوادگی در جامعه سست شده است و سستی این روابط منجر به جدایی والدین از هم و سرگردان شدن کودکان می‌شود. متاسفانه قوانین ما، به تحکیم بنیان خانواده کمک نمی‌کند و راهی برای ملزم کردن والدین به نگهداری از فرزندشان وجود ندارد یعنی اگر پدر و مادری پس از جدایی پی زندگی خودشان بروند و بگویند نمی‌خواهند مسوولیت فرزندشان را بپذیرند قانون نمی‌تواند آنها را ملزم به قبول این مسوولیت کند و این اتفاق در برخی موارد می‌افتد و پدر و مادر به دلایل غیرموجه فرزندشان را رها می‌کنند. اما از دیدگاهی مثبت هم می‌شود بخشی از این افزایش را توجیه کرد. یکی از رویکردهای جدید سازمان بهزیستی در سال‌های اخیر که به نظرم رویکردی جسارت‌آمیز بوده، راه‌اندازی خط اورژانس اجتماعی سیار در کشور است. به‌واسطه این اورژانس، کارشناسان بهزیستی پیش از آن که مشکلی اجتماعی به بحران تبدیل شود، برای حل آن اقدام می‌کنند. یکی از وظایف اورژانس اجتماعی رسیدگی به کودکان در معرض خطر است.

به عبارت دیگر ما خانواده‌هایی را داریم که روابطی شکننده دارند و حضور کودک در آنها به بهداشت روانی و اجتماعی‌اش آسیب می‌زند. زمانی که اورژانس اجتماعی دخالت می‌کند و این کودکان را از خانواده جدا می‌کند باید آنها را به مراکز بهزیستی بسپرد و بنابراین بخشی از افزایش 3درصدی کودکانی که وارد مراکز بهزیستی می‌شوند نشانه اقدامات به موقع اورژانس سیار این سازمان است.

به‌طور کلی در حال حاضر حدود 21 هزار و 500 کودک جزو خانواده کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست سازمان بهزیستی هستند و از خدمات مستمر بهزیستی استفاده می‌کنند که از این تعداد 9500 نفر در 481 مرکز نگهداری از این کودکان زیر نظر بهزیستی زندگی می‌کنند.

حدود 12هزار نفر هم براساس سیاست‌های محوری و اصلی ما در درون خانواده‌های جایگزین ساماندهی شده‌اند. این خانواده‌های جایگزین هم می‌توانند اقوام و بستگان درجه یک کودکان باشند و هم کسانی که گرچه با این کودکان ارتباط سببی و نسبی ندارند اما واجد شرایط سرپرستی موقت‌ هستند.

برای توضیح دلیل این که می‌گویم آن گروه هم از خدمات مستمر استفاده می‌کنند، مایلم مثالی بزنم. فرض کنیم خانم ایکس عضو خانواده ایکس است. اگر چه شاید کیفیت روابط این خانم با گذشت زمان تغییر کند، به هر حال رابطه خانوادگی او و اعضای خانواده‌اش قطع نمی‌شود و این فرد در طول حیاتش به هر شکلی با مساله‌ای برخورد کند، بازهم اولین نهادی که به آن مراجعه می‌کند خانواه است.

کودکان تحت پوشش بهزیستی هم شرایط مشابهی دارند. بهزیستی از زمان تشکیل تاکنون حدود 80 هزار کودک را تحت پوشش قرار داده ا ست و بجز 21 هزار و 500 نفری که به آنها اشاره کردم و به خانواده‌های جایگزین سپرده شده‌اند یا در مراکز ویژه بهزیستی هستند، بقیه مستقل شده‌اند و خودشان تشکیل خانواده داده‌اند. بسیاری از این کودکان پایگاه‌های اقتصادی اجتماعی خاصی در جامعه دارند و نقش‌هایی مهم را ایفا می‌کنند و در موقعیت‌های مناسبی در اجتماع هستند اما ارتباط آنها با ما همیشه باقی می‌ماند.

87 درصد از کودکان ما به مفهوم عام بدسرپرست هستند یعنی پدر، مادر یا جد پدری یا هر سه آنها در قید حیات هستند اما به دلیل نداشتن صلاحیت‌های اجتماعی یا عدم تمکن مالی اجازه نگهداری از فرزندشان را ندارند.

13 درصد از کودکان مان نیز پدر، مادر یا جد پدری شان در قید حیات نیستند یا تلاش کارشناسان سازمان بهزیستی کشور برای پیدا کردن بستگان‌شان بی‌نتیجه مانده است.

این کار در واقع نوعی برده‌داری نوین است. از یک طرف امکان دارد کسی که کودک را خریداری می‌کند صلاحیت لازم را نداشته باشد و از سوی دیگر ممکن است پس از چند سال پدر و مادر واقعی طفل برگردند و به روابط عاطفی که با خانواده جدیدش برقرار کرده، لطمه بزنند.

همچنین این کودکان از برخی حقوق انسانی محروم می‌شوند، نخستین حق، تحصیل است. وقتی آنها بخواهند از خدمات آموزش و پرورش استفاده کنند مسلما با مشکل شناسنامه مواجه می‌شوند. شناسنامه گرفتن مراحل قانونی دارد که والدین غیر واقعی این کودکان، آنها را نپیموده‌اند.

پیش آمده که افرادی به سازمان مراجعه کرده و تقاضای شناسنامه برای فرزندان‌شان می‌کنند. اما سازمان بهزیستی هیچ راهکاری برای چنین شرایطی ندارد. هیچ دستگاهی بر وضعیت این کودکان نظارت نخواهد کرد. این کار، هر زمان که اثبات شود جرم به حساب می‌آید.

هم‌اکنون لایحه‌ای در مجلس باز است به نام لایحه حمایت ازکودکان و نوجوانان که توسط سازمان بهزیستی و قوه قضاییه ارائه شده و به بحث‌های مربوط به کودکان در معرض خطر می‌پردازد. اگر این لایحه به قانون تبدیل شود کمک بزرگی به نظام‌مند کردن ارائه خدمات به کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست می‌کند و بسیاری از تخطی‌ها از جمله چنین مسائلی را مانع می‌شود.

در حوزه سرپرستی 2 اصطلاح حقوقی مهم وجود دارد؛ اولی سرپرستی دائم است و دومی امین موقت. درباره سرپرستی دائم ما متقاضی کم نداریم. به ازای هرکودک واجد شرایط فرزندخواندگی در کشورمان 5/7 زوج وجود دارد.

براساس قانون فقط همان 13 درصدی که بی‌سرپرست هستند شرایط واگذاری سرپرستی دائم به مفهوم حقوقی و فرزندخوانده شدن به مفهوم اجتماعی را دارند. از این 13 درصد یک درصد دچار معلولیت هستند که متاسفانه متقاضی برای سرپرستی‌شان پیدا نمی‌شود و باقیمانده هر سال به‌سرعت واگذار می‌شوند.

سیاست ما این است که هیچ یک از کودکان بی‌سرپرست را حتی یک روز هم در مراکزمان نگه نداریم چون معتقدیم حتی یک روز دورماندن از خانواده هم به بهداشت روانی‌شان آسیب می‌زند. متقاضیان کودک معمولا کودکانی با سن پایین می‌خواهند و نگهداشتن یک کودک در مراکز بهزیستی به معنای بالا رفتن سن او و کم شدن شانسش برای به فرزندخواندگی پذیرفته شدن است. بنابر این جمعیت کودکان بی سرپرست ما همیشه در حال نو شدن است اما آن گروه از کودکان‌مان که بدسرپرست هستند و اکثریت جمعیت کودکان تحت پوشش بهزیستی را به خود اختصاص داده‌اند، قابل واگذاری به خانواده‌هایی که تقاضای سرپرستی دائم کودک را دارند نیستند و باید به امین موقت سپرده شوند.

قبول سرپرستی موقت یک کودک بدسرپرست را امین موقت شدن می‌گویند. زوج‌های امین موقت کودکانی را که والدین‌شان به هر دلیل توانایی نگهداری از آنها را ندارند به کانون خانواده‌شان می‌‌آورند و تا زمانی که والدین شان صلاحیت لازم را به دست نیاورده‌اند در کنار خود نگه می‌دارند اما بیشتر زوج‌های نابارور در کشور ما علاقه‌ای به امین موقت شدن ندارند. دلیل بی رغبتی خانواده‌ها از 3 وجه قابل بررسی است و به همین خاطر، باید در صف طولانی متقاضیان سرپرستی دائم که تعدادشان بسیار زیاد است، باقی بمانند.

وجه اول، نگرش‌ها و باورهای فرهنگی است. حس مالکیت در جامعه ایرانی قوی است. مردم خیال می‌کنند که حتما باید صاحب مادام‌العمر یک کودک شوند و به همین دلیل مایل نیستند کودکی را که می‌دانند پس از مدتی از آنها جدا می‌شود و به خانواده اولش برمی‌گردد بپذیرند. به عبارت دیگر آنها یک کودک را ششدانگ می‌خواهند!

بسیاری از خانواده مایلند هویت یک کودک و حتی نام‌خانوادگی او را که قرار است وارد کانون خانواده‌شان شود تغییر دهند و او را به تملک خود درآورند در حالی که چنین کاری درباره کودکان بدسرپرست عملی نیست.

دلیل دیگر این بی‌علاقگی ناآگاهی مردم نسبت به تکالیف‌شان در ازای این کودکان است. آنها خودشان را در برابر بدسرپرست‌ها و آینده‌شان مسوول نمی‌دانند و به همین علت برای تغییر سرنوشت آنها اقدامی نمی‌کنند.

وجه سوم این ماجرا هم از بعد قانونی قابل بررسی است. حتی اگر خانواده‌ای که حاضر شود سرپرستی موقت کودکی را قبول کند برخی قضات آنقدر فرآیند واگذاری موقت کودک را کش می‌دهند و حکم امین موقتی را به دلیل برخی پیچیدگی‌های قانونی و برداشت‌های متفاوت از مفاد قانونی به تعویق می‌اندازند که خانواده‌ها خسته می‌شوند.

قوانین در این زمینه باید دشوار باشد. ما آینده انسانی را به کسان دیگری می‌سپریم و طبیعی است که در ارتباط با او حساس باشیم.

ما در سازمان بهزیستی متولی استیفای حقوق کودکان فاقد سرپرست هستیم اما متولی استیفای حقوق خانواده‌های فرزندپذیر نیستیم. کودکان بی‌سرپرست ارثی از والدین‌شان که آنها را به فرزندخواندگی پذیرفته‌اند نمی‌برند و به همین دلیل ما برای تامین امنیت اجتماعی‌شان در آینده ناچاریم از خانواده‌ها بخواهیم چیزی را به نامشان کنند اما نه بخش عمده‌ای از اموال را بلکه این دارایی فقط باید در حدی باشد که در آینده اگر آن پدر و مادر نبودند کودک سرگردان و آواره نشود.

شرایط امین موقت شدن آسان‌تر است. برای مثال صلح اموال لازم ندارد و شرط سنی برای زوج‌ها گذاشته نمی‌شود، در حالی که برای سرپرستی دائم باید سن یکی از زوج‌ها حداقل 30 سال باشد.

برای سرپرستی دائم یک کودک باید 5 سال از زندگی مشترک زوج گذشته باشد و بچه‌دار نشده باشند؛ اما در سرپرستی موقت خانواده‌ها می‌توانند حتی با وجود داشتن فرزند، سرپرستی حداکثر 3 کودک بدسرپرست را نیز بپذیرند البته به شرط این که تعداد اعضای خانواده از 7 نفر تجاوز نکند.

واگذاری خانه‌های نوباوگان به بخش غیردولتی که با مدیریت هیات امنایی است، در جهت عمل به سیاست کوچک‌سازی و خانواده‌محوری سازمان بهزیستی است و کاهش هزینه‌ها را برای دولت در بر دارد.

پیش از این، سرپرستی همه خانه‌های کودکان شیرخوار تا 6 ساله با بخش دولتی بود و به‌دلیل حساسیت‌هایی که درباره این گروه سنی وجود دارد و استانداردهای فراوانی که باید درخصوص نیروی انسانی شاغل در آن رعایت شود در مراکزی که به شکل هیات امنایی اداره می‌شدند وجود نداشت اما از سال گذشته ما به بخش غیردولتی هم اجازه تصدیگری در این حوزه را دادیم و قرار شده است سرپرستی کودکان 3 تا 6 ساله تحت پوشش بهزیستی را به عهده بگیرند.

از دیدگاه ما، واگذاری مسوولیت به این مراکز باعث می‌شود مقوله مسوولیت اجتماعی در سراسر کشور تسری پیدا کند. در اکثر کشورهای دنیا دولت به تنهایی از عهده حمایت‌های اجتماعی برنمی‌آید و این مساله صرفا به عهده دولت نیست بلکه دولت مسوولیت سیاستگذاری دارد و ضوابط و شیوه نامه‌ها را تدوین می‌کند. بهزیستی به هر مرکز 10 کودک را واگذار می‌کند و معتقدیم با این روش تعداد مراکز نگهداری از کودکان، زیاد و شمار کودکانی که در این مراکز نگهداری می‌شوند، کم می‌شود و با این ساز و کار، کیفیت خدماتی که به کودکان ارائه می‌شود، ارتقاء می‌یابد.

دختران ما تا زمانی که ازدواج نکرده‌اند یا به شغلی پایدار و مناسب اشتغال ندارند باید در مراکزمان بمانند و ترخیص نمی‌شوند. اگر دختری مجرد باشد و شغلی پیداکند که درآمد داشته باشد و ما به نتیجه برسیم که می‌تواند زندگی‌اش را اداره کند، ترخیصش می‌کنیم اما درباره پسران حداقل سن ترخیص اولیه 18 سال است.

در این سن اگر پسری در دانشگاه قبول نشده باشد باید به سربازی برود. حضور در سربازی برای آنها نوعی ترخیص موقت است. وقتی او از سربازی برمی‌گردد برایش خانه‌ای می‌گیریم و حرفه‌ای یادش می‌دهیم تا مشغول به کار شود.

پسران ما اگر دانشگاهی شوند تا هر مقطعی که برسند هزینه تحصیل‌شان را می‌دهیم و برای آنها مسکن هم اجاره می‌کنیم. ما آنها را یک نفره ترخیص نمی‌کنیم. معمولا 2 نفره ترخیص‌شان می‌کنیم تا راحت‌تر بتوانند با ودیعه مسکنی که در اختیارشان می‌گذاریم خانه بگیرند.

شما در خانه‌تان را باز می‌گذارید تا هر کس رد می‌شود بیاید داخل و سرکی بکشد؟ مراکز ما برای کودکان تحت پوشش‌مان حکم خانه را دارد و ما باور داریم از فضای خانه باید حراست کرد.

ما ارتباط بچه‌ها را با دنیای بیرون قطع نکرده‌ایم آنها مثل بقیه همسن و سال‌های خودشان به مدرسه می‌روند و در سطح جامعه رفت و آمد دارند. ضمن این‌که بیشتر بچه‌های ما همان‌طور که گفتم بدسرپرست هستند و بستگانی دارند، پس زندانی نیستند و روابط اجتماعی‌شان هم محدود نشده است، اما ما به دنبال حذف نیکوکارهای پفک نمکی هستیم!

نیکوکارهای پفک نمکی کسانی هستند که هدف‌شان فقط ارضای روانی خودشان است، نه پاسخ به نیازهای کودکان تحت پوشش ما. پاسخ دادن به نیاز واقعی بچه‌ها چند راه دارد؛ اول قبول سرپرستی دائم یک کودک بی‌سرپرست، دوم امین موقت شدن برای یک کودک بدسرپرست و سوم تبدیل شدن به سرپرست داوطلب به عنوان حامی. توجه داشته باشید بچه‌های ما فیلم سینمایی نیستند که هر روز یک نفر برود آنها را تماشا کند!

مریم یوشی‌زاده / گروه جامعه