بدون شک برای کودکان و خردسالان و حتی سنین بالاتر کارتون ها جزو جذاب ترین و محبوب ترین برنامه ها هستند.
کارتون ها به دلیل داشتن فضای فانتزی و برخورداری از رنگ آمیزی های شاد و متنوع مورد علاقه کودکان است و آنان را ترغیب به دنبال کردن حوادث آن می نماید.
کودکان با ذهن خیال پرداز خود با شخصیت های کارتونی به شدت هم ذات پنداری دارند و خود را جای شخصیت های مختلف آن قرار می دهند.
در این میان و برغم پیشرفت های موفقیت آمیز انیمیشن های ایرانی، کارتون های خارجی جذابیت و محبوبیت بیشتری برای کودک دارند. به همین دلیل بررسی و واکاوی ترجمه ها و یا دوبله ای که برای این کارتون ها صورت می گیرد، اهمیتی مضاعف پیدا می کند.
این امر از دو جنبه قابل بررسی است، ابتدا از نظر ساختار زبانی دیالوگ ها و دیگر جنبه ی محتوایی آنها است که در این نوشتار بیشتر به جنبه زبانی آن تاکید خواهد شد.
گاه دیده میشود، دیالوگهای کارتونهای انگلیسی به صورتی ترجمه شده که با ساختار زبان فارسی کاملا فاصله دارد و همان ساختار زبان مبدا است که فقط واژگان آن به فارسی برگردانده شده اند.
گرچه این ترجمهها از لحاظ معنایی اشتباه نمیباشند ولی به لحاظ کلامی و ساختاری با زبان فارسی سنخیتی ندارند. به عبارت دیگر ترجمهی این دیالوگها به صورت لغت به لغت و تحتاللفظی است و با کمی آشنایی با عبارات زبان مبدا می توان حدس زد که از چه جملات اولیه ای ترجمه شده اند. به عنوان مثال عباراتی مانند "فکرش را هم نکن"(don’t even think about it)، "این یک موقعیت مهمه"(this is an emergency)، "ببخشید که مایوستان کردم"(Sorry to disappointed you)، "ممکنه به خودش صدمه بزنه"(S/he might heart him/her self) ترجمهی لغت به لغت جملات انگلیسی آن می باشد.
در عین حال برای ترجمه جملات دیالوگ ها از واژههایی استفاده شده است که در دایره لغت زبان اصلی آن معنایی را منتقل میکند که گاه ممکن است طنز، غمگین و ... باشند، ولی با برگرداندن همان لغات به زبان فارسی و عدم استفاده از واژهای که همان معنی را در زبان فارسی بدهد، باعث میشود که دیالوگهای شخصیتها برای بیننده جذاب و گویا نباشد.
این مسئله در فیلمهای سینمایی که مخاطب آنها بزرگسالان میباشند خیلی آسیبزا نیست و فقط یک نوع ترجمه نامطلوب را جلوی روی بیننده میگذارد. ولی وجود چنین مسئلهای در کارتونهای کودکان ممکن است در دراز مدت بر روی زبان آنان تاثیر بگذارد و آنان به جای استفاده از ساختار صحیح زبان پارسی از جملات و واژههایی که با فرهنگ بومی ما سنخیت ندارد، استفاده کنند.
باید توجه داشت که مخاطب کارتونها بیشتر کودکان و خردسالان هستند و آنان در سنی هستند که سعی در تکمیل زبان خود دارند و تقلید از چنین جملاتی که ریشه در فرهنگ آنان ندارد، می تواند آسیبزا و مخرب باشد.
نکته حائز اهمیت دیگر مسئله دوبه انیمیشن های خارجی است. دوبله های کارتون های امروز آن لطافت و دلنشینی سابق را ندارد و متاسفانه دیده می شود که از واژگانی خشن و گاه کلمات نامناسب استفاده می شود.
مسئله تعجب بر انگیز این است که معمولا کلمات نامناسب و بعضا فحش ها در متن اصلی کارتون وجود ندارد و دوبلورها و مترجمان متن – حتی با علم به اینکه مخاطبان اصلی خردسالان و کودکان هستند- از این واژگان ناپسند استفاد می کنند.
بسیار دیده شده است که بعضی والدین ترجیح می دهند که کودکان آنها نسخه اصلی کارتون را ببیند ولی فرزندان آنها دوبله فارسی آن فیلم که دارای واژگان نامانوس و ناشایست است را نبینند.
به عنوان مثال گویا تحقیر و توهین جزو جدایی ناپذیر از این ترجمه ها و دوبله ها شده است، کلماتی مانند احمق، کودن، کله پوک، نادان، عوضی، بی شعور و اصطلاحات جعلی و نامانوسی مانند تپه، مخ خراب، گامبالو، آی کیو، و .... که با لحن توهین آمیز مرتب برای انواع شخصیت های فیلم و حتی از جانب قهرمان های داستان به کار می رود، سیر صعودی دارد و متاسفانه تاثیری سوء بر ادبیات گفتاری کودکان و خردساان دارد.
شاید دلیل این امر، وجود مراکز دوبله خصوصی یا به اصطلاح برنامه های تامینی باشد که پس از دوبله توجه چندانی روی آنها نمی شوند و بدون نظارت بازبینی دقیق به روی آنتن تلویزیون می روند. در این خصوص توجه و نظارت دقیق کارشناسان بسیار حائز اهمیت است تا آنان با هوشیاری خود مانع از پخش کارتون هایی با دوبله هایی نامناسب شوند.
نکته پایانی که والدین باید بسیار به آن توجه داشته باشند این است صرفا به دلیل فارسی بودن کارتون و یا حتی فیلم کودک، دلیل مناسب بودن آن برای فرزندشان نیست.
بیشتر این دی وی دی ها و حتی کارتون هایی که از صدا و سیما پخش می شوند، نیاز به بازبینی تیزبینانه والدین دارند تا محتوای نامناسب و همچنین کلمات نامربوط آن وارد ذهن کودک نشود. زیرا با این اتفاق ذهن و روح کودکانمان صرف مطالب بیهوده ای می شود که می تواند در آینده بسیار آسیب زا باشد.
فاطمه محیا پاک آیین
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم