دود تنباکو در چشم‌ استبداد

با این اقدام در حقیقت انبوه اصناف و بازاریان تنباکو به یک شرکت بیگانه فروخته شده و این عده ناگهان متوجه شدند که در واقع از کسب و کار مستقل خود منع و تبدیل به فروشندگانی شده‌اند که در مقابل کار برای یک شرکت انگلیسی دستمزد دریافت می‌دارند. ولف ـ سیاستمدار متنفذ انگلیسی که با دادن رشوه انحصار تنباکو را به تالبوت واگذار کرد ـ و دوستان بازرگانش به دلیل عدم شناخت از بافت اجتماعی ایران نتوانستند موضع اصناف و قدرت بازاریان ایرانی را درک کنند. از سوی دیگر اصناف و بازاریان شهرنشین برخلاف روستاییان از پشتوانه کافی برخوردار بودند. آنها اقتدار مالی و ارتباط تنگاتنگی با علمای دینی داشتند، به طوری که اگر علما و اصناف دست به دست هم می‌دادند می‌توانستند مردم را در سراسر کشور به قیام دعوت کنند.

این همبستگی سبب شد تا فریاد اعتراض بر ضد امتیاز انحصاری تنباکو در بازار شهرهای عمده مانند تهران، تبریز، اصفهان، شیراز و مشهد آغاز شود. در شیراز سید علی‌اکبر فال‌اسیری داماد و مشاور میرزای شیرازی خروشید و در مشهد تعداد زیادی از تجار و افراد معتبر با مراجعه به مجتهدان شهر اظهار داشتند که امتیاز تنباکو موجب شکست آنها خواهد شد و به این ترتیب پشتیبانی مجتهدان را خواستار شدند. همان شب عده زیادی در مسجد گوهرشاد گردهم آمدند و دست به تحصن زدند و جمعیت فریاد اعتراض و مخالفت با انگلیس و امتیاز انحصاری را سر می‌دادند. دیری نگذشت که آتش خشم مردم تمام شهر را فراگرفت و بازارها تعطیل و خیابان‌ها پر از جمعیت شد. اقدام صاحب دیوان که کشویده بود با توسل به زور قوای نظیمه دکان‌ها را باز کند، آتش خشم آنان را تیزتر ساخت. در اصفهان یکی از تجار معتبر ترجیح داد که تمامی موجودی توتون و تنباکوی خود را بسوزاند و اینگونه از تسلیم آن به شرکت انگلیسی خودداری کند. این اقدام در ظاهر تأثیر بسزایی در مردم بر جای نهاد.

تعطیل بازار، جلوگیری از ورود کارگزاران، امتیاز انحصاری به مزارع تنباکو، پاره کردن آگهی‌های شرکت انگلیسی، سوزاندن تنباکو، نوشتن عریضه، فرستادن نمایندگان متعدد نزد شاه و تحصن در آستانه حضرت عبدالعظیم از اقدامات اعتراض‌آمیز اصناف و بازاریان در شهرهای مختلف بود.

صدور حکم آیت‌الله میرزا محمدحسن شیرازی (میرزای شیرازی)، مرجع تقلید وقت مبنی بر تحریم تنباکو از مهم‌ترین اقدامات یاد شده بود که لغو امتیاز انحصار تنباکو را در جمادی‌الاول ۱۳۰۹ قمری (۱۲۷۰ خورشیدی) در پی داشت.

اما لغو امتیاز تنباکو هیچ تأثیر آنی در مردم نداشت. جدی‌ترین خشم مردم در تهران یک هفته پس از الغای امتیازنامه پدید آمد. مردم دکان‌ها و بازارها را بستند و به سوی کاخ سلطنتی شتافتند. نگهبانان شخصی نائب‌السلطنه کامران‌میرزا، پسر شاه بنای تیراندازی به مردم را گذاشتند و چند نفر کشته شدند. این وقایع پایان قطعی امتیاز تنباکو را مشخص ساخت و مدیر محلی شرکت انگلیسی ناگزیر شد با الغای امتیاز و متوقف ساختن عملیات آن شرکت موافقت کند.

از وبلاگ: دیپلماسی ایرانی