گفت‌وگو با غرب و پیشنهادهای پشت پرده

زمان این گفت‌وگوها پس از رایزنی و مذاکرات متعدد میان ایران و گروه 1+5 مشخص شد و علی اکبر صالحی، وزیر امور خارجه کشورمان در حاشیه دیدار با رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه گفت که 25 فروردین (13 آوریل) موعد مقرر شده برای برگزاری این مذاکرات است. در عین حال اگر چه گمانه‌زنی‌ها درباره محل برگزاری مذاکرات همچنان ادامه دارد، اما هیلاری کلینتون، وزیر امور خارجه آمریکا طی کنفرانسی مطبوعاتی در عربستان سعودی، اعلام کرد که این نشست در استانبول ترکیه برگزار می‌شود. از سوی دیگر، ولی نصر، مشاور وزارت خارجه آمریکا و کارشناس سیاست خارجی در صفحه توییترخود بیان کرد که ایران بغداد را به عنوان میزبان گفت‌وگوها پیشنهاد کرده اما هنوز این مکان نهایی نشده است.

با این حال، سابقه مذاکرات جدید تهران و 1+5 به آخرین نشست این گروه با ایران در استانبول ترکیه برمی‌گردد. این دور از مذاکرات که در ژانویه 2011 برگزار شد، بدون رسیدن به نتیجه مشخصی پایان یافت. دلیل این مساله این بود که در مذاکرات ژنو 3 که پیش از آن در دسامبر 2010 برگزار شده بود، دو طرف توافق کردند دستور کار مذاکرات بعدی «گفت‌وگو حول نقاط مشترک همکاری» باشد. بر همین مبنا، ایران در مذاکرات استانبول، ابتکاری جدی عرضه کرد که از غرب می خواست غنی‌سازی در ایران را بپذیرد و تحریم‌ها را به حال تعلیق دربیاورد تا متقابلا مذاکراتی درازمدت درباره نقاط مشترک همکاری آغاز شود، اما طرف غربی در این مذاکرات صرفا روی یک فرمول بازنگری شده از مکانیسم مبادله تاکید داشت و نتیجه آن شد که حتی برخی افراد این نشست را شکست خورده ارزیابی کردند.

اما با گذشت یک‌سال از این مذاکرات کاترین اشتون، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در نامه‌ای به سعید جلیلی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران برای ادامه گفت‌وگوها اعلام آمادگی کرد. وی گفت که اگر ایران بدون پیش‌شرط و با عزمی جدی قصد مذاکره داشته باشد، قدرت‌های جهانی حاضر به گفت‌وگو هستند. با این حال، اشتون در نامه خود تاکید کرد که مذاکرات نباید تکرار حرف‌های استانبول باشد.

این درخواست اشتون از سوی ایران بی‌پاسخ نماند و سعید جلیلی، دبیر شورای عالی امنیت ملی نیز نامه‌ای در پاسخ به کاترین اشتون که توسط سفیران ایران در اتحادیه اروپا تسلیم دفتر وی در بروکسل شد، از بازگشت به گفت‌وگو حول نقاط مشترک استقبال کرد و به این ترتیب، بحث بازگشت مجدد به گفت‌وگوها جان تازه‌ای گرفت که پس از رایزنی‌ها، نامه‌نگاری‌ها و دیدار‌های متعدد، زمان آن 25 فروردین تعیین شد.

در حالی که ایران و 1+5 به از سرگیری مذاکرات با یکدیگر نزدیک می‌شوند از جمله مواردی که در طول این دور از مذاکرات می‌تواند به عنوان نکته کلیدی مطرح شود، موضوع غنی‌سازی اورانیوم است که پیش از این مطرح بوده و تهران بارها تاکید کرده است که هرگز غنی‌سازی اورانیوم را تعلیق نخواهد کرد. بسیاری از کارشناسان و صاحبنظران سیاسی معتقدند در آغاز مذاکرات باید بسته جامعی که حق غنی‌سازی ایران را نیز به رسمیت بشناسد، روی میز گذاشته شود و طرفین دورنمای نتیجه نهایی را نظاره‌گر باشند. در حقیقت شرط نهایی ایران در بحث هسته‌ای به رسمیت شناختن حقوق کامل ایران طبق معاهده ان‌.پی.‌تی و عدم تبعیض برای روند غنی‌سازی است.

همچنین با توجه به گزارش‌های اخیر آمانو، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای درباره ایران بعید نیست که از جمله نکات محوری مذاکره گروه 1+5 با ایران، تایید ماهیت صلح‌آمیز برنامه هسته‌ای ایران و عدم گرایش تهران به سوی برنامه تسلیحات هسته‌ای در آینده باشد.

اگرچه ایران بارها تاکید کرده است که «به دنبال سلاح هسته‌ای نیست» و برنامه هسته‌ای‌اش منحصرا دارای اهداف صلح‌آمیز است، اما هیلاری کلینتون، وزیر خارجه آمریکا در این باره با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب مبنی بر این‌که اسلام گسترش تسلیحات کشتار جمعی را ممنوع می‌داند، گفته است که ما با ایرانی‌ها برای مذاکره درباره این‌که چطور آنچه را که یک باور اعلام شده است، به طرح عملی تبدیل می‌کنند، دیدار می‌کنیم.

وزیر امور خارجه آمریکا در این باره اضافه کرده است که این یک باور انتزاعی نیست، بلکه یک سیاست دولتی است. این سیاست دولتی می‌تواند به روش‌های متعددی نشان داده شود. جامعه بین‌المللی اکنون می‌خواهد شاهد اقداماتی در ارتباط با آن باور اعلام شده باشد.

در همین حال تحلیلگران بر این باورند که شرط به نتیجه رسیدن گفت‌وگوها، وجود اراده لازم در هر دو طرف است و برهمین اساس، غرب باید دست از سنگ‌اندازی و مانع‌تراشی بردارد.

در عین حال موضوع تحریم‌ها علیه ایران مساله‌ای است که می‌تواند در این دور از گفت‌وگوها مطرح باشد و ایران در این دور از گفت‌وگوها بر کاهش مساله تحریم‌ها تاکید دارد. این موضوعی است که پیشتر در پیشنهاد روسیه در ارائه طرح گام به گام نیز مطرح شد و بر اساس آن تصمیم گرفته شد تا دنباله‌روی از سیاست غلط گذشته که تاکتیک فشاراز طریق گسترش تحریم‌ها و مذاکره به صورت همزمان بود، کنار گذاشته شود و به جای آن، سیاست همکاری و مذاکره جایگزین شود.

علاوه بر ایران، بی‌تردید این دور از مذاکرات از اهمیت گسترده‌ای برای دیگر اعضای 1+5 برخودار است. آمریکا از جمله کشورهایی است که نگاه ویژه‌ای به برگزاری این دور از مذاکرات دارد. این دور از مذاکرات قبل از انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا که اواخر سال‌جاری برگزار می‌شود، قرار دارد و مساله موضوع ایران به عنوان چالش اصلی نامزدهای انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا مطرح است. جمهوریخواهان آمریکا از جمله میت رامنی، نامزد جمهوریخواه و از جمله چهره‌های مطرح انتخابات آمریکا بارها اوباما را به کم‌کاری در قبال برنامه هسته‌ای ایران متهم کرده‌اند و به نظر بسیاری از صاحبنظران، چالش مهم روبه‌روی اوباما نحوه تعامل با مسائل سیاست خارجی در قبال ایران خواهد بود. در عین حال اوباما از سوی لابی صهیونیستی در دولت آمریکا و این رژیم برای حمله به ایران در فشار است. مذاکرات باراک اوباما و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر رژیم صهیونیستی در کاخ سفید نشان داد آنها همچنان برسر مساله هسته‌ای ایران دچار اختلاف‌نظر هستند و در حالی که نتانیاهو برحق این رژیم در حمله پیشگیرانه علیه ایران تاکید می‌کند، اوباما همچنان بر سیاست فشار و دیپلماسی تاکید می‌کند؛ سیاستی که از جانب جمهوریخواهان در این کشور مورد حمله قرار می‌گیرد.

روزنامه نیویورک تایمز در این باره نوشت: در آستانه برگزاری دور جدید مذاکرات با ایران در موضوع هسته‌ای رئیس کاخ سفید (باراک اوباما) با معضل جدیدی روبه‌روست که طی آن باید تلاش‌های دیپلماتیک درباره موضوع ایران را تا جایی ادامه دهد که همگان عزم وی درباره آماده بودن گزینه راه‌حل نظامی را باور کنند.

به نوشته این روزنامه رئیس‌جمهور آمریکا 2 هدف اساسی را دنبال می‌کند؛ نخست این‌که از فشارهای اسرائیل در زمینه لزوم اتخاذ گزینه نظامی بکاهد و دوم این‌که انتقادهای داخلی جمهوریخواهان از خودش که وی را دارای سیاست نرمشی با ایران و سختگیرانه با اسرائیل می‌دانند، متوقف کند. از این رو این دور از مذاکرات و نتیجه آن برای دولت آمریکا از اهمیت خاصی برخوردار است.

این دور از مذاکرات برای اتحادیه اروپا نیز اهمیت ویژه‌ای دارد. پیشتر کشورهای عضو اتحادیه اروپا روابط اقتصادی گسترده‌ای با ایران داشتند، اما این حجم از مبادلات در سایه تحریم‌های این اتحادیه کاهش یافته و این در حالی است که با توجه به وضعیت اقتصادی این اتحادیه این امر نارضایتی برخی از اعضا را به دنبال داشته است.

سرمایه‌گذاری‌های انجام شده کشورهای اروپایی در ایران نظیر ایتالیا و آلمان و بحران‌های اقتصادی در اروپا، اجازه درگیرشدن در تنش‌های بیش از اندازه را به این اتحادیه نمی‌دهد، از این رو حصول هرگونه نتیجه مثبت در مذاکرات با ایران و کاهش تحریم‌های این اتحادیه علیه ایران می‌تواند برای اعضای اتحادیه خبر خوبی باشد، چرا که تعداد زیادی از آنان بیش از حدود 10 درصد از نیاز نفت خود را از بازار ایران تامین می‌کنند. بسیاری از کشورهای اتحادیه اروپا معتقدند در تصمیم‌گیری‌های نهایی سیاست خارجی، آنچه نقش اساسی را برای این کشورها بازی می‌کند، منافع ملی آنهاست. یعنی اگر این کشورها بتوانند با ایران بر سر برخی قواعد اساسی توافق کنند، بقیه مسائل آنقدر حاد نیست که بتوانند روابط ایران و جهان غرب را بحرانی کنند.

در این میان روسیه و چین با دارابودن موضعی متفاوت از آمریکا و کشورهای غربی از استقبال و مشارکت گسترده خود در این دور از مذاکرات سخن گفته‌اند.

روسیه خواهان آغاز مذاکرات ایران و گروه 1+5 است و برای این منظور تلاش‌های دیپلماتیک گسترده‌ای را در ماه‌های اخیر به عمل آورده است. سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه بتازگی اعلام کرد که کشورش به از سرگیری مذاکرات میان گروه 1+5 و ایران و ادامه تلاش‌های بین‌المللی در این زمینه امیدوار است. سرگئی ریابکوف، معاون وزیر امور خارجه روسیه و مذاکره‌کننده ارشد هسته‌ای این کشور نیز با اشاره به اهمیت مذاکره با ایران در این باره گفت: اگر به اظهاراتی که پس از دیدار کاترین اشتون، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا با مدیران سیاسی وزارتخانه‌های خارجه گروه 1+5 صورت گرفت، دقت کنید، همگی حاکی ازانتظار برای آغاز مذاکرات با ایران است.

این مقام روسی با تاکید بر این‌که اسرائیل در بزرگنمایی خطر هسته‌ای ایران مبالغه می‌کند، گفت: بعد از همه این موضوعات، ما هنوز هیچ دلیلی نداریم که از این ادعا حمایت کند. ایران هم‌اکنون بیش از گذشته بخصوص با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی همکاری می‌کند و ما (گروه ۱+۵) باید با آمادگی برای مذاکرات جدید از تلاش‌های ایران حمایت کنیم.

روسیه از این مذاکرات حمایت می‌کند و حتی با ارائه طرح گام به گام علاقه‌مندی خود را به برگزاری مذاکرات هسته‌ای و رفع تدریجی تحریم‌ها علیه ایران نشان داده است. به نظر می‌رسد روسیه معتقد است این مذاکرات می‌تواند تنش‌ها را در منطقه کاهش دهد، چرا که ناامن شدن منطقه در سایه درگیر شدن ایران و آمریکا به زیان روسیه است و روسیه حضور بیشتر آمریکا در منطقه را برنمی‌تابد. در عین حال روسیه دارای روابط گسترده اقتصادی با ایران است و از این رو همواره با تحریم‌های یکجانبه واشنگتن و متحدانش ضد ایران مخالفت کرده است.

از سوی دیگر چین که مناسبات اقتصادی گسترده‌ای با ایران دارد، بارها برای ایفای نقش سازنده در حل مناسب موضوع هسته‌ای ایران تلاش کرده و بتازگی سخنگوی وزارت امور خارجه چین در این باره گفته است که کشور متبوعش فعالانه در روند گفت‌وگوهای مربوط به موضوع هسته‌ای ایران شرکت می‌کند.

چین از خریداران نفت ایران است و بازار بزرگ ایران فرصتی مناسب برای این کشور است که پکن تصمیم ندارد آن را بسادگی از دست دهد.

در نهایت برگزاری مذاکرات ایران و 1+5 می‌تواند مرحله جدیدی در روند حل و فصل برنامه هسته‌ای ایران باشد، اگرچه نمی‌توان در به ثمر نشستن این مذاکرات چندان امیدوار بود، اما شاید طرفین، گام‌هایی بردارند که به نوعی اعتمادسازی منجر شود. در عین حال غرب تمام پیشنهادهای خود به ایران را روی میز خبرنگاران قرار نخواهد داد و موضوعات پشت پرده‌ای مطرح خواهد شد که پیش‌بینی آن حتی برای خود طرف غربی نیز قطعی نیست و ممکن است غرب برای آن برنامه‌ای نداشته باشد.