تئاتر دانشگاهی ذخیره هنر نمایش

تئاتر دانشگاهی که هنوز هم برای آن تعریف جامع و کاملی ارائه نشده است،‌ بعد از گذراندن 14 جشنواره، ‌کم‌کم به عنوان یکی از گونه‌های نمایشی، هویتی مستقل پیدا کرده است و نظریه‌های زیادی درباره آن مطرح است.‌ تئاتر دانشگاهی که حالا دیگر چند سالی است دبیرخانه دائمی دارد،‌ در آستانه برگزاری پانزدهمین دوره خود در اردیبهشت 91،‌ در نیمه نخست اسفند به بازبینی آثار ارسالی پایان داد و بیش از پیش اهالی تئاتر را بر آن داشت تا به طور جدی درباره هویت تئاتر دانشگاهی به بحث و تبادل نظر بپردازند.

این گزارش به اهمیت مقوله‌ای به نام «تئاتر دانشگاهی»، ضرورت برپایی جشنواره در این‌گونه تئاتری و جایگاه آن در کلیت تئاتر کشور از زبان برخی صاحب‌نظران می‌پردازد.

حسین مسافرآستانه، مدیر سابق مرکز هنرهای نمایشی اعتقاد دارد‌ تئاتر دانشگاهی قبل از آن که به جشنواره برسد باید به طور مستمر اجرا داشته باشد تا برآیند فعالیت آکادمیک تئاتر در آن متبلور شود.

مسافرآستانه می‌گوید: تئاتر دانشگاهی ایران ویژگی‌ها و شاخص‌های خود را دارد و یکی از نیاز‌های اساسی آن تداوم اجرا در تمام دانشگاه‌های کشور است. پیش از آن که اثری به جشنواره برسد باید در دانشگاه تئاتری یا غیرتئاتری برای دانشجویان، اساتید و خانواده‌های دانشگاهی اجرا شود ​.

مسافرآستانه با یادآوری این نکته که اکنون در دانشگاه‌های هنر کمتر به مقوله نمایش پرداخته می‌شود، به تفاوت آشکاری که در کیفیت کارهای دانشجویان وجود دارد، اشاره کرده و می‌افزاید: باید کانون تئاتر دانشگاهیان برنامه‌ریزی منظم‌تری برای تمام دانشجویان علاقه‌مند به این هنر داشته باشد چراکه در این صورت با جشنواره‌ای پرشورتر و خلاقانه‌تر مواجه خواهیم بود.

این کارگردان تئاتر، برگزاری جشنواره را با توجه به ظرفیت‌هایی که دارد خوب ارزیابی کرده و درخصوص اجرای تمامی آثار راه یافته در بخش صحنه‌ای می‌گوید: این اتفاق میمون و مبارکی است. گرچه اعتقاد دارم لازم نیست این اجراها در سالن‌های عمومی اجرا شوند، بلکه تمامی سالن‌های دانشگاه‌ها در طول سال باید در این امر همکاری داشته باشند.

وی با بیان این مطلب که اعضای انجمن تئاتر دانشگاهی تمامی کارهای جشنواره تئاتر را می‌بینند، می‌گوید: انجمن به صورت خودجوش، همان‌گونه که هر جریان تئاتری دیگر را رصد می‌کند در جریان کم و کیف این جشنواره نیز قرار دارد، اما برای انجام مطالعات دقیق‌تر نیاز به برنامه‌ریزی و مشارکت مدون دبیرخانه دائمی جشنواره تئاتر دانشگاهی و انجمن تئاتر انقلاب و دفاع مقدس احساس می‌شود. می‌توان با برنامه‌ریزی مشترک برای دوره‌های بعد بخش جدی در تاریخ تئاتر دانشگاهی را مورد توجه بیشتر قرار داد.

حسین پارسایی، مدیر سابق بنیاد رودکی جشنواره تئاتر دانشگاهی را به جهت شناسایی نخبگان و معرفی تدریجی آنها به فضای حرفه‌ای ستوده و می‌گوید: تک‌تک این افراد در آینده تبدیل به یک جریان، یک گروه و یک اتفاق می‌شوند و هیچ‌کس نمی‌تواند گسترش تئاتر و شناسایی نیروهای خلاق را در این‌گونه تئاتری انکار کند. ‌به واسطه همین جشنواره تمامی نیروهای گمنام، خلاق و جوان ‌تمام داشته‌ها و دانسته‌های خود را به دیگران منتقل می‌کنند.

وی با مرور روند تئاتر کشور می‌گوید: در هر جشنواره، گروهی خوش می‌درخشند و فرصتی برای یک گام پیش‌رفتن می‌یابند. اساتید و مولفان امروز همان دانشجویان موفق گذشته هستند.

بین تئاتر حرفه‌ای و تئاتر دانشگاهی یک ارتباط ارزشمند وجود دارد که می‌تواند در نگاه گسترده‌تر، به عرصه جهانی متصل شود. ماحصل آن در فرهنگ عمومی، نگاه و سلیقه مخاطب و تمامیت تئاتر به عنوان یک ابر‌پدیده فرهنگی تاثیر می‌گذارد.

وی تصریح می‌کند: دغدغه‌های مشترک بین وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت علوم باعث تشکیل شوراهای تئاتر دانشگاهی و همدلی 2 نهاد شده که در سال‌های آینده نتایج درخشان آن در تولیدات تئاتر، فضاهای آموزشی و واحدهای درسی دیده خواهد شد.

پارسایی، تبیین حدود فضای دانشگاهی و تفکیک آن از فضای حرفه‌ای را از جمله نکاتی بیان می‌کند که غفلت از آن به نهال نوپای زودرس دانشگاهی و همچنین طراوت تئاتر حرفه‌ای آسیب جدی خواهد زد.

وی تصریح می‌کند: جشنواره تئاتر دانشگاهی همچون گذشته می‌تواند به ساماندهی بخش‌های مختلف پژوهشی، چاپ و تولید اثر و... بپردازد، ولی باید در دایره خودش حرکت کند. ورود به عرصه حرفه‌ای، گذشت زمان، درایت و ممارست بیشتری نیاز دارد.

منصور ابراهیمی، جشنواره تئاتر دانشگاهی را با وجود کمبود‌های مالی، رویدادی هیجان‌انگیزتر از تئاتر فجر ارزیابی کرده و می‌گوید: من ناقد جشنواره‌ها و کثرت آنها نیستم. معتقدم جشنواره‌ها جانشین امر تولید می‌شوند، اما جشنواره تئاتر دانشگاهی تنها فرصت تولید تئاتر دانشگاهی یا دست‌کم یکی از معدود فرصت‌هاست.

این مدرس و پژوهشگر تئاتر، جشنواره‌ها را گزینشگر، مصرف‌کننده و بعضا هدایت‌کننده یک جریان عنوان کرده و می‌افزاید: جشنواره نمی‌تواند تولید مستمر تئاتر را تضمین کند، اما می‌تواند جانشین تولید ‌شود.

با این حال جشنواره تئاتر دانشگاهی از جهت فرهنگی رویداد مهمی است و دلیل آن را باید در فضای اجرایی و متون تئاتری‌اش جستجو کرد.

این جشنواره مدتی است ‌موفق شده با تمام کمبود‌های مالی که با آن درگیر است، خود را به یک رویداد بدل کند. حتی می‌توان گفت این رویداد از جشنواره فجر هم هیجان‌انگیزتر است.

ابراهیمی تاکید می‌کند: این جشنواره در بخش بین‌الملل باید هویت خاصی پیدا کند تا بتواند در جهت ارتقای اعتبارش بکوشد. اعتباری که در ابتدا، داخلی و در گام بعد در سطح بین‌المللی حاصل می‌شود.

جشنواره باید به جایی برسد که وقتی اثری انتخاب شد، آن اثر با اعتبار جشنواره شناخته شود. این اعتبار به واسطه سیاستگذاری‌های درست تا حدی به وجود آمده، اما مهم‌ترین اتفاق این جشنواره باید به رسمیت شناخته شدن در خارج از مرزها باشد. بخش بین‌الملل، دریچه‌ای است که به واسطه آن باید به افق‌های فرامرزی چشم دوخت.

این پژوهشگر تئاتر، بخش پژوهش جشنواره تئاتر دانشگاهی را در فضای تئاتر کشور تاثیرگذار دانسته و عملکرد جشنواره در این بخش را مثبت ارزیابی می‌کند.

او کاستی بخش پژوهش را در تاثیر اندکش بر آموزش تئاتر عنوان کرده و احتمال می‌دهد که دلیل عمده آن بسته‌بودن فضای آموزشی و بی‌میلی به تغییرباشد.

وی تئاتر دانشگاهی را منبع تولید نیروهای خلاق به عنوان نوعی سرمایه‌گذاری کلان در حوزه تئاتر حرفه‌ای جهان می‌داند و تئاتر دانشجویی خارج از ایران را در مقابل تئاتر حرفه‌ای ارزان‌تر و کم‌تجربه‌تر دانسته و می‌گوید: در تئاتر دانشگاهی دنیا تجربیات کسب شده در همان فضای دانشگاهی مصرف می‌شود و کمتر مورد توجه مخاطب عام قرار می‌گیرند.

رحمت امینی برای تئاتری‌ها و بویژه فعالان تئاتر دانشجویی و دانشگاهی چهره‌ای شناخته شده است. چراکه او چند سالی است با عنوان دبیر شورای تئاتر دانشگاهیان فعالیت می‌کند و پیشتر از آن هم همراه خوبی برای تئاتر​‌های دانشجوها و دانشجویان تئاتری بوده است. همه اینها در کنار جایگاه رحمت امینی در جشنواره تئاتر (دبیر جشنواره سی‌ام)‌ باعث شده ‌ حرف‌ها و نظرات او در حوزه تئاتر دانشگاهی مورد توجه باشد. او چندی پیش از راه‌اندازی دفتر تئاتر دانشگاهی در اداره کل هنرهای نمایشی وزارت ارشاد خبر داده بود.

امینی می‌گوید:‌ ما نیازمندیم‌ در‌جایی مانند اداره کل هنرهای نمایشی که دفاتر گوناگونی دارد، دفتری هم برای پیگیری فعالیت‌های دانشگاهی داشته باشیم و از این راه بودجه و حمایت این اداره را جذب کنیم و اصولا این جزو وظایف متولیان تئاتر است که به استحکام جریان تئاتر دانشگاهی کمک کند تا این شاخه از تئاتر از این حالت کج‌دار و مریز بیرون بیاید.

تئاتر دانشگاهی می تواند بدون حمایت‌های دولتی هم پیشرفت خوبی داشته باشد و تبدیل به یک تئاتر کاملا منفعل و دولتی نشود. در آخر یادمان باشد که حرفه‌ای نبودن این‌گونه تئاتری وجه تمایز و اعتبار آن است.