بازیگر و دوبلور به‌هم بدهکارند

شما که گاه گاهی قفسی می‌سازید از رنگ، صدای خودتان را چگونه بر بوم سفید نقش می‌کنید؟

قله هیمالیا را نقاشی می‌کنم تا صدایم به او که همیشه عاشقش هستم نزدیک‌تر شود.

انسان در هر کاری بعد از مدتی به جایی می‌رسد که نه فقط خودش، بلکه مردم و طرفدارانش او را بالاترین می‌دانند، بنابراین اگر بخواهم منصفانه قضاوت کنم باید بگویم به قله این کار رسیده‌ام و اگر خودستایی نباشد دیگر جای بلند و بالایی وجود ندارد که به آن دسترسی نداشته باشم.

خوشبختانه نه. صدای خوب، موروثی و خدادادی است. مرحوم پدرم هم صدای بسیار رسا و جالبی داشت. ایشان ترکی، فارسی و روسی را خیلی فصیح صحبت می‌کرد و تا زمان مرگ هم صدایش تغییری نکرد. یادم می‌آید سال‌ها قبل که در خیابان رباط کریم و میدان گمرک، کارخانه آرد داشتیم، وقتی پدرم در دفتر کارش بود و می‌خواست کسی را صدا بزند فرار می‌کردم! [با خنده] به قول امروزی‌ها، برد و مغناطیس صدایش آنقدر زیاد بود که به راحتی تا ته کارخانه می‌رسید. من هم صدایم را از پدر به ارث بردم، ولی خب در نگهداری‌اش خیلی کوشیدم و از آنچه دوست داشتم پرهیز کردم. بندرت سیگار کشیدم. چربی و ترشی نخوردم و خلاصه ملاحظه و مراعات کردم تا بتوانم صدایم را به همان شکل نگه دارم.

بتازگی در فیلم پنگوئن‌های آقای پاپر به جای جیم‌کری حرف زدم و به نظرم جوانی، لطافت و شیرینی نوع صدایی که برایش به کار بردم با دوبله‌های 40 سال قبلم تفاوتی ندارد. این را از مقایسه توامان صدای دیروز و امروزم هم می‌توان فهمید مثلا الان بخشی از دوبله فیلم‌های پل نیومن و... که در زمان قدیم صحبت کرده‌ام محو و صدای اصلی جایگزینشان شده است. در این شرایط مجبوریم دیالوگ‌های پاک شده را ترمیم و دوباره‌گویی کنیم. جالب است که وقتی این کار را انجام می‌دهم صاحبان فیلم و صداشناس‌ها می‌گویند صدا و فرم گفتارت یک ذره هم تغییر نکرده است. حتی وقتی فیلم را بازپخش می‌کنند هم کسی نمی‌تواند تشخیص دهد کدام صدا، قدیمی و کدام دوباره‌گویی شده است. البته ممکن است شفافیت قبل را نداشته باشد که آن را هم با تبحر و مهارت گفتاری‌ام برطرف می‌کنم.

بشدت. بعضی‌ها می‌گویند بهتر است همیشه نقش‌های جوان را بگویی، اما خودم نقش​‌های متفاوت با گویش‌های مختلف را دوست دارم.

از نظر خودم بله. خدا را شکر فعلا این توانایی را دارم. البته ممکن است عده‌ای نیز با من هم‌عقیده نباشند.

اول این که دیگر چنان فیلم‌هایی نداریم و بعد هم لابد این دوستان، فیلم‌های جدیدی را که من دوبله می‌کنم نمی‌بینند. اگر فیلم هملت را که 4 سال قبل برگردان کردم دیده بودند چنین نمی‌گفتند. صدای من هنوز هم همان قدرت، لطافت و انعطاف‌پذیری را دارد. وقتی از آمریکا برگشتم فیلم‌های راکی را دوباره از اول با همان شیوه و گویش 35 سال پیش دوبله و در یک پکیج آماده کردیم. در این 6 فیلم شما می‌توانید راکی 21 تا 65 ساله را که دیگر پیر شده ببینید و متوجه تفاوت صداهایی که در مقاطع سنی مختلف برای سیلوستر استالونه به کار برده‌ام بشوید. همین الان نیز می‌توانم همزمان در یک فیلم به جای دو هنرپیشه که صدایشان هیچ ارتباط و تناسبی باهم ندارند نقش‌گویی کنم و هیچ کس نیز نمی‌تواند تشخیص دهد که اینها را من گفته‌ام مگر کسانی که مرا بشناسند.

این سوال را باید از صاحبان فیلم‌ها و مدیران استودیوهای دوبله بپرسید. من نمی‌توانم بگویم توانایی‌ام چقدر است، ولی همین‌قدر می‌دانم که اگر یک فیلم خاص و پیچیده به بازار بیاید تا جایی که امکان داشته باشد مرا خبر می‌کنند. اخیرا هم در یک فیلم جدید و جالب به نام فولاد ناب که موضوعش، مسابقه بوکس ربات‌هاست به جای هیوجکمن صحبت کردم. این فیلم برای شبکه نمایش خانگی دوبله شده، اما کمتر از راکی نیست و باید ببینید چه توانایی‌هایی دارد.

نه، اصلا. این یک تجارت است و کسی حاضر نمی‌شود برای راضی کردن چنگیز جلیلوند فیلمش را دچار ضرر و زیان کند.

نه. اتفاقا من بالاترین دستمزد را می‌گیرم. طبق نرخ‌نامه پایه‌گذاری شده از یک کف تا 7 سقف که شامل یک کف، یک میانه، یک سقف؛ 2 کف، 2 میانه، 2 سقف و الی آخر می‌شود گوینده‌ها از 20 تا 100 هزار تومان دریافتی دارند. الان بیشترین حق‌الزحمه‌ای که تلویزیون تعیین کرده و به همکاران پرداخت می‌شود 112 هزار تومان است ولی حداقل دستمزد من، 300 هزار تومان است بنابراین نرخم پایین نیامده است؛ صدا و طرفدارانم هم همین‌طور.

بله. البته اگر مدت فیلم، بیش از زمان معمول باشد به همان میزان، دستمزدها هم افزایش می‌یابد.

ممکن است بعضی وقت‌ها برای این که خاطره‌ای زنده شود یک کلمه را آن‌طور بگویند که اگر جالب و لازم باشد بد نیست، اما قطعا آن نوع گویش دیگر وجود ندارد و من نیز به آن شیوه‌ای که قدیم در فیلم‌های وسترن یا مثلا به جای ناصر ملک‌مطیعی صحبت می‌کردم، نقش‌گویی نمی‌کنم و این انتقاد را قبول ندارم.

دقیقا نمی‌توانم بگویم. من از سال 38، 39 وارد دوبله شدم و بعد از یک سال که به خودم آمدم دیدم دارم کار دیگری غیر از دبیری تاریخ و جغرافیا و هنرپیشگی تئاتر که به دنبالش بودم را انجام می‌دهم. خلاصه در کوران کاری افتاده بودم که دوستش داشتم و روز به روز هم در آن بهتر می‌شدم. البته این را هم اضافه کنم که درآمد دوبله در آن زمان به قدری زیاد بود که مرا از علایقم غافل کرد. درواقع فعالیت زیاد، مجال فکر کردن به کارهای دیگر را از من گرفته بود و دیگر نمی‌توانستم انتخاب کنم که باید ادامه بدهم یا به ساحل بیایم. بنابراین دل‌سپار این موج شدم و دوبلور ماندم.

دوبله به قدری سرگرم‌کننده و فریبنده است که در همه این سال‌ها هرگز از لوح دل و جانم نرفته و نمی‌رود.

در اصطلاح دوبله به نقش‌های کوچک، مردی می‌گویند. من نیز هر بار که از آمریکا با دوستانم تماس می‌گرفتم می‌گفتم کاش آنجا بودم و یک فیلم مردی صحبت می‌کردم، بنابراین دوبله از دلم نرفته بود. منتها زمانی که برگشتم مایل بودم رستوران مکزیکی که در آمریکا داشتم را در ایران هم برپا کنم. این کار به سرمایه زیادی نیاز داشت و متاسفانه کسی حاضر به شراکت نشد. خلاصه در گیر و دار پیدا کردن سرمایه‌گذار بودم که از سوی آقای جعفری مدیر استودیو دوبلاژ قرن 21 دعوت به کار شدم و به خاطر علاقه‌ای که به ایشان داشتم، پذیرفتم. آقای جعفری مرا وسوسه کرد و به قول خودش، گولم زد و دوباره به موجی که سال‌ها در آن بودم هُلم داد تا بار دیگر به علاقه‌ام پشت پا بزنم و گرفتار دوبله شوم. [با خنده] در این مدتی که ایران بودم هم به هیچ چیز جز دوبلاژ فکر نکردم، البته این روزها هوای بازیگری هم به سرم افتاده است و دلم می‌خواهد از تجربه دوبلاژ در بازیگری استفاده کنم. خوشبختانه امسال دعوت‌هایی هم داشتم که با موفقیت به سرانجام رساندم و فکر می‌کنم اگر خدا بخواهد سال آینده فعالیت بازیگری‌ام بیشتر از دوبله باشد.

متاسفانه نه. چون فیلم‌های خوب و دلچسب خیلی کم بود.

بله. کمبود فیلم‌های خوب و راضی‌کننده بی‌تاثیر نیست. با این اوضاع که فیلم‌های خارجی در ایران اکران نمی‌شود و دیگر صدای هیچ دوبلوری از سینما به گوش نمی‌رسد، به چه عشق و علاقه‌ای می‌توان خوب صحبت کرد و در دوبله ماند؟ متاسفانه جایی نیست که دوبلور بتواند نتیجه تلاش خود را ببیند. خیلی همت کنیم می‌خواهیم سی‌دی فیلم را در جعبه 70×60 تلویزیون منزلمان تماشا کنیم که طبیعی است لذت پرده‌های عریض و صداهای استریوفونیک سینما را ندارد.

بله. همین الان هم با وجودی که فیلم‌های وطنی اکران شده در سینماها خیلی زود به شبکه نمایش خانگی راه می‌یابند، باز مردم به سینما می‌روند و فیلم‌های خوب، فروش میلیاردی دارند. پس دلبستگی به سینما هنوز وجود دارد و مسلما برای فیلم‌های خارجی که خوب و باحوصله دوبله شوند هم چنین اقبالی دور از ذهن نیست، ضمن این که چنین فرصتی سبب می‌شود تا دوبلورها هم بهتر صحبت کنند و سال‌های طلایی دوبله دوباره زنده شود.

صددرصد. یک دوبلور در آن واحد 2 کار انجام می‌دهد؛ هم باید حواسش به بازی صدایی خودش باشد و هم به کسی که می‌خواهد به جایش حرف بزند. دوبله هنری است مستقل که اقتضائات خودش را دارد، بنابراین یک بازیگر سینما هر قدر هم خوب بازی کرده باشد ممکن است پشت میکروفن نتواند به جای خودش حرف بزند و حتی به نسبت گویش و گفتاری که در فیلم داشته، کم هم بیاورد. در حالی که صدای شاهدش خیلی موفق‌تر از کار درمی‌آید و این به مهارت‌های توامان دوبلورها برمی‌گردد.

بله. کسانی که نقش‌گویی‌ام را به جای پیتر اوتول در فیلم کلاسیک شیر در زمستان دیده‌ بودند چنین اعتقادی داشتند. این را خود مدیر دوبلاژ هم قبول داشت. در فیلم گربه روی شیروانی داغ هم به تصدیق خیلی‌ها گویش من و مرحوم ژاله کاظمی فراتر از پل نیومن و الیزابت تایلور بود. اگر صدای اصلی فیلم را با آنچه برگردان شده مقایسه کنیم متوجه می‌شویم که خیلی از گویندگان ما این گونه بوده‌اند.

[مکث] هم بله و هم نه. تا جایی که امکان داشته سعی کردم نقش را دربیاورم و حالا اگر یک مقدار عقب افتادم به خاطر این است که آن ذوق سرشار و انگیزه بسیار بالایی که باید باشد کمتر وجود دارد.

باید اشکالات و گرفتاری‌ها برطرف شود. کسی که پشت میکروفن می‌نشیند هم مثل بقیه مردم، زن و بچه و زندگی دارد، اما دائم نگران است، چون پولی که بابت این کار می‌دهند کفاف خرج و مخارجش را نمی‌دهد و مرتب باید به فکر چک و قسط عقب مانده ماشین و خانه‌اش باشد. در گذشته وضعیت دوبله این گونه نبود و پول به اندازه کافی پخش می‌شد. همه ما علاوه بر خرج زندگی، پس‌انداز هم داشتیم، اما حالا روز به روز به بانک، بدهکارتر می‌شویم. الان یک دوبلور سطح پایین که صبح تا شب برای یک فیلم وقت می‌گذارد، 25 هزار تومان دریافتی دارد که لااقل 5، 6 هزار تومانش هزینه رفت و آمدش می‌شود و 5 هزار تومان هم پول ناهاری است که باید آنجا بخورد. خب، یک مرد با روزی 15 تا 20 هزار تومان چگونه باید در تهران زندگی کند؟ حتی اگر همان 25 هزار تومان را هم حساب کنیم باز می‌شود 750 هزار تومان در ماه! یک دوبلور چطور می‌تواند با چنین دستمزدی پای میکروفن بنشیند و خوب و بی‌دغدغه گویندگی کند و امیدوار باشد که اگر بهتر صحبت کند پول بیشتری می‌گیرد؟ اصلا نفس و رمقی برایش می‌ماند تا بتواند خودش را به جایی برساند؟ جایی وجود ندارد. پولی نمی‌دهند.

برای یک نقش اول، 100 هزار تومان می‌دهند، اما همه که رل اول نمی‌گویند. تازه اگر هم بگویند 10 تا فیلم بیشتر نمی‌توانند صحبت کنند که آن هم می‌شود یک میلیون تومان! این رقم برای اجاره‌بهای منزل یک گوینده درجه اول هم کافی نیست، چه رسد به گذران زندگی. متاسفانه برای دوبله ارزش قائل نیستند. مدت‌هاست نرخ دوبله ثابت مانده، اما کسی به فکر نیفتاده که متناسب با افزایش تورم و گرانی فکری هم به حال این قشر محجوب و مهجور نماید. اصلا توجهی نمی‌شود. اگر خدای ناکرده یک دوبلور بر اثر مننژیت حنجره دیگر نتواند حرف بزند، نه درآمد و بیمه‌ای خواهد داشت و نه کسی حمایتش می‌کند. با این تفاسیر چگونه باید در زندگی شخصی و حرفه‌ای‌اش براق باشد و با عشق و علاقه کار کند؟ اینجاست که وقتی می‌بیند گیر کرده و دیگر نمی‌تواند ادامه بدهد مجبور به پذیرش پیشنهادهای دیگر و تغییر شغل می‌شود.

مسلما مهم‌ترین دلیلش مسائل مالی است. البته گاهی هم دوبلور دوست دارد تغییر ذائقه دهد و از تاریکی اتاق دوبله درآید و ظاهر شود. هم خودش می‌خواهد و هم پیشنهادهای خوبی سر راهش قرار می‌گیرد. درآمد بازی در یک فیلم به اندازه یک سال دوبله است و این خودش به تنهایی وسوسه‌انگیز است.

بله. ممکن است مخاطبان ناراحت شوند، اما باید فکر این را هم بکنند که هنرمند نیز یک زندگی خصوصی دارد و نمی‌تواند دربست در اختیار مردم و طرفدارانش باشد. به هر حال آن بنده خدا هم مجبور است.

نه خدا را شکر. من خودم علاقه‌مندم و دوست دارم به پیشواز این کارها بروم.

نه. اگر بدانم به نفعم تمام نمی‌شود و نتیجه، مطلوب نیست کنار می‌کشم چون شکست برایم معنا ندارد و دوست دارم وارد هر کاری که می‌شوم، بخوبی از عهده‌اش برآیم.

در سری دوم برنامه هنر دوبله، خودم را مجری نمی‌دانستم. دوبلوری بودم که قرعه اجرای مصاحبه‌های صمیمی با دوستان همکار به نامم افتاده بود. در واقع بیشتر می‌خواستیم یک برنامه فنی و تخصصی ارائه دهیم تا در نهایت بدانیم دوبله چیست، از کجا آمده، چرا عده‌ای دوبلور می‌شوند، برای چه دوبله می‌کنیم؟ و... ما به دنبال موشکافی این پرسش‌ها بودیم.

اگر ادامه پیدا می‌کرد و همه دعوت می‌شدند خیلی خوب‌تر می‌شد. ما در انجمن گویندگان 200 عضو داشتیم، اما تهیه‌کننده برنامه فقط از یک عده مشخص استفاده کرد.

بله. برای چه نیایند؟ صنف ما بسیار جالب و دوست‌داشتنی است و طرفداران زیادی دارد. دوبله، خسته‌کننده نیست و عشق زیادی در آن نهفته است، زیرا هر روز با نقش‌ها، فیلم‌ها و سوژه‌های جدیدتری مواجهیم. بنابراین همه باید دست در دست دهیم و تلاش کنیم تا این هنر بهتر به مردم عرضه شود.

متاسفانه بعضی از هم‌صنفان ما کار را خیلی سطحی و دست‌کم می‌گیرند. البته دوبله‌های بسیار جالب هم داریم ولی در مجموع 30 درصد کارهای ارائه شده خوب و مابقی معمولی است که در بروز این وضعیت، نقش فیلم‌ها را نباید نادیده گرفت، مثلا در فیلم‌های کره‌ای دوبلور چه هنری می‌تواند به خرج دهد جز این که فارسی حرف بزند؟!

نمی‌دانم. اگر ندانندکه دوبلور بوده‌ام ممکن است چنین ذهنیتی پیش بیاید. البته من تازه بازیگری را شروع کرده‌ام.

وقتی خودم قادر هستم این کار را بکنم چرا گوینده دیگری به جایم صحبت کند؟ اصلا چرا جلیلوند را انتخاب کنند و از صدایش استفاده نکنند؟

حق با شماست، اما فکر می‌کنم فقط به خاطر چهره‌ام به آن سریال دعوت شدم و نه صدایم. این دلیل شامل فیلم‌هایی که الان بازی می‌کنم هم می‌شود، زیرا تعداد بازیگرانی که هم‌سن و سال الان من باشند انگشت‌شمار است، بنابراین به سراغم می‌آیند تا شاید بتوانند یک چهره جدید را در میان قبلی‌ها بر بزنند. نقش‌هایی که اخیرا در فیلم‌های «قلاده‌های طلا»، «پدرم حاج محمود» و «فیتیله و ماه‌پیشونی» بازی کردم نیز همین را نشان می‌دهد و اصلا به صدایم ارتباطی ندارد.

این به آن دلیل بود که خیلی‌ها انتظار نداشتند جلیلوند را با آن چهره و صدای شیرین و دوست‌داشتنی در نقشی که صحبت و گویشی هم نداشت ببینند، البته تا حدودی هم حق دارند. منتها اگر قرار بود فرخ، دیالوگ‌های طولانی داشته باشد این نقش اصلا درست درنمی‌آمد. فرخ با نگاهش حرف می‌زد و حتی جواب سلام مردم را هم نمی‌داد. من از کاری که در این سریال انجام دادم بسیار راضی‌ام و فکر می‌کنم انتخابم برای این نقش بسیار دشوار و کاملا درست بود. به هر حال، بازیگر باید آنقدر قابل باشد که شخصیت داستان را محبوب یا منفور مردم کند. یادم می‌آید روزهایی که مشغول فیلمبرداری بودیم همواره به این نقش فکر می‌کردم و حتی دوبله کمتری انجام می‌دادم، درست مثل این یک ماه که در فیلم پدرم حاج محمود در اختیار آقای ورزی بودم و اصلا به سراغ دوبله نرفتم.

بله. در آن سریال از من خواستند به جای آقای راستاد به شیوه براندویی صحبت کنم. بعد هم آقای ورزی پرسید چرا بازی نمی‌کنی؟ که گفتم اگر نقش خوبی باشد حتما این کار را می‌کنم. ایشان هم گفت ان‌شاءالله در سریال بعدی‌ام با هم همکاری می‌کنیم، منتها قبل از آن تصمیم گرفتند فیلم سینمایی پدرم حاج محمود را بسازند و با توجه به همان قول و قرار و آشنایی و این که می‌خواستند از یک چهره جدید برای نقش حاج محمود استفاده کنند مرا انتخاب کردند. در این فیلم 3 مقطع از زندگی یک سرهنگ بازنشسته ارتش را بازی کردم.

خوشبختانه سن و سال این شخصیت با چهره‌ام تناسب داشت و به مدد توانایی‌هایی که در دوبله به دست آورده بودم گویشی که مدنظرشان بود را هم توانستم اجرا کنم. خلاصه تا جایی که امکان داشت خودم را به این نقش نزدیک کردم و خدا را شکر نتیجه‌اش نیز برای خودم و آقای ورزی راضی‌کننده بود.

اصلا سیاسی نیستم. اتفاقا خیلی‌ها گفتند جالب نیست این کار را بکنی، ولی برای من فرقی نمی‌کند. همان طور که در دوبله فیلم‌های خارجی به جای ضدقهرمان‌ها صحبت می‌کنم اینجا هم با تمام وجود تلاشم را کردم تا کار خوب ارائه شود. این فیلم، سیاسی است و من در آن ایفاگر نقش فردی به نام مک‌گورین هستم که رئیس سازمان جاسوسی MI6 است و به نوعی وقایع سال 88 را از بیرون رهبری می‌کند. از این نقش بدم نیامد و خیلی دلم می‌خواست حضور بیشتری داشتم.

نمی‌دانم. هنوز هیچیک از فیلم‌هایم اکران نشده است تا بتوانیم راجع به آنها بحث و گفت‌وگو کنیم. باید دید این آثار چقدر موفق می‌شوند و دوستان منتقد، خبرنگار و مردم تا چه حد بازی‌هایم را می‌پسندند. قضاوت با آنهاست. من فعلا در بازیگری جوانه‌ای هستم و باید دید ریشه‌ای پیدا خواهم کرد یا نه.

فکر می‌کنم فیلم فیتیله و ماه پیشونی آقای آرش معیریان که در ژانر کمدی کودک است در ایام نوروز اکران شود.

نه. اگر فیلم خوبی باشد که بپسندم حتما دوبله می‌کنم. البته الان مدیر دوبلاژی را کنار گذاشتم و فقط برای دوستان گویندگی می‌کنم.

صدای هر کسی برای خودش خوب است، مخصوصا اگر مردم به آن عادت کنند. بنابراین دلم می‌خواهد یکی باشد که مثل خودم صحبت کند، اما نیست! هر کس تا حدودی صدایش به من نزدیک باشد می‌تواند این کار را انجام دهد و من نمی‌توانم فرد خاصی را نام ببرم.