سزارین ماماها را بیکار کرده است

اولین بار سال 1298 زمانی که دارالمعلمات تاسیس شد، 10 نفر از شاگردان این مدرسه، هفته‌ای 3 روز تحت آموزش درس قابلگی و درمان امراض آن قرار گرفتند و این اقدام درواقع پایه‌های آموزش مامایی در ایران محسوب می‌شود.

10 سال بعد با ورود متخصصان زنان و زایمان به ایران، زمینه گسترش این فن به عنوان یکی از شاخه‌های علم پزشکی فراهم شد تا این‌که اولین آموزشگاه عالی مامایی به عنوان یکی از شعب مدرسه طب سال 1308 آغاز به کارکرد.

با وجود این پیشینه تاریخی در حال حاضر حدود ۵۰ هزار فارغ‌التحصل مامایی در کشور وجود دارد که ۳۰ هزار نفر آنها یا بیکار هستند یا در مشاغل غیرمرتبط کار می‌کنند.

این در حالی است که شعار جهانی روز ماما (15 اردیبهشت) از سال 2006 تاکنون «جهان بیش از هر زمان دیگری به ماما نیاز دارد» است، شعاری که در کشور ما در عمل چندان توجهی به‌ آن نمی‌شود.

ماماها در حرفه خود مشغول به کار نیستند، این را آمارهای رونق زایمان سزارین در چند سال اخیر می‌گوید. آمار سزارین در ایران 2 برابر استانداردهای جهانی است و دیگر زایمان طبیعی به کسی پیشنهاد نمی‌شود.

هرچند که آمارهای زایمان سزارین در کشور ما متفاوت است و از زیر 10 درصد در استان سیستان و بلوچستان شروع می‌شود و تا حدود 80 درصد به استان گیلان می‌رسد، اما حقیقت این است که مسوولان وزارت بهداشت نیز بر بالا بودن آمار سزارین تاکید دارند؛ چراکه در جوامع پیشرفته حدود 15 درصد از آمار زایمان‌ها به سزارین تعلق دارد.

حتی اگر بخواهیم متوسط آمار این نوع زایمان را براساس آمار رسمی وزارت بهداشت یعنی حدود 45 درصد در نظر بگیریم، باز هم آمار مطلوبی به نظر نمی‌رسد.

درواقع زایمان سزارین یک انتخاب نیست؛ بلکه اجبار است که براساس تجویز پزشک و با توجه به مشکل زنان باردار، تجویز می‌شود، اما در کشور ما زنان باردار به سزارین به شکل یک انتخاب نگاه می‌کنند و خود را در معرض زایمان طبیعی قرار نمی‌دهند.

این‌که چرا مادران ایرانی در سال‌های اخیر خصوصا در کلانشهرها به جای زایمان طبیعی، سزارین را انتخاب می‌کنند، به عوامل مختلفی بستگی دارد. مهم‌ترین این عوامل نبود آموزش و آگاهی در جهت ترویج زایمان سزارین، ترس کاذب از زایمان طبیعی، تاکید و ترغیب کادر پزشکی و بخصوص برخی متخصصان زنان و زایمان بر انجام سزارین، ناشناخته ماندن شیوه‌های جدید برای کاهش عوارض و سختی‌های زایمان طبیعی در ایران، بی‌توجهی به جایگاه ماماها در مراکز درمانی و مشکلات ماماها در حرفه‌شان است.

بزرگ‌ترین چالشی که جامعه مامایی کشور با آن مواجه است، پدیده مداخله در روند بارداری و زایمان در کشور است. این مداخلات که گاهی غیراستاندارد هم هستند، نه‌تنها حرفه مامایی بلکه سلامت زنان و نسل آینده را تحت‌الشعاع قرار داده است.

ناهید خداکرمی، رئیس انجمن مامایی ایران با این توضیح ادامه می‌دهد: اگر میزان سزارین کشورمان بالاترین میزان در دنیاست و تولد انتخابی و ختم حاملگی به درخواست مادر یا تیم پزشکی به یک پدیده معمول درآمده، به خاطر این است که با وجود نیاز زنان کشور به خدمات مامایی، شاهد ۳۰ هزار مامای بیکار در کشور هستیم.

به گفته او، حدود ۵۰ هزار فارغ‌التحصل مامایی در کشور وجود دارد که به طور تقریبی در تیم‌های سلامت و پزشک خانواده و مراکز بهداشتی و درمانی حدود ۲۰ هزار نفر آنها مشغول فعالیت هستند و ۳۰ هزار نفر باقیمانده یا در حرفه‌های غیرمرتبط کار می‌کنند یا بیکار هستند.

رئیس انجمن مامایی کشور به فارس می‌گوید: با وجود این‌که نظام آموزشی کشور مطابق با نیازهای جامعه ماما تربیت کرده است، اما سیستم درمان کشور قابلیت جذب این تعداد ماما را ندارد و الان می‌بینیم که بخش‌های زایشگاهی ما با کمبود ماما روبه رو هستند، بخش‌های پس از زایمان خالی از ماماست و مراکز بهداشتی و درمانی تعداد مورد نیاز ماما را در اختیار ندارد و بیشتر از مامای طرحی استفاده می‌کنند.

او با انتقاد از نحوه به‌کارگیری ماماها در مراکز درمانی ادامه می‌دهد: مامایی که در مرکز بهداشت فعالیت می‌کند هم واکسن می‌زند، هم مراقبت دوران بارداری انجام می‌دهد، هم پایش رشد کودک می‌کند و هم خدمات تنظیم خانواده ارائه می‌دهد، در حالی که هر کدام از این واحدها باید توسط یک ماما انجام شود و در حال حاضر در تیم پزشک خانواده نیز حجم کار ماما بالاست.

سزارین‌های غیرضروری علاوه بر خطرات آن به عنوان یک عمل جراحی برای مادر و نوزاد، باعث تحمیل هزینه‌های فراوان به خانواده و جامعه می‌شود.

عفونت، خونریزی، عوارض بیهوشی، احتمال نیاز به تزریق خون و عوارض روانی از خطرات اثبات شده سزارین برای مادر است و در مورد نوزاد می‌توان به مشکلات تنفسی و تولد زودرس نوزاد اشاره کرد. نوزادان مادرانی که سزارین می‌شوند، چند ساعت دور از مادر نگهداری می‌شوند که بر این اساس، مادر در شیردهی به نوزادش با مشکل مواجه می‌شود.

دکتر ثریا عالمی، متخصص و جراح زنان و زایمان درباره مشکلات سزارین به «جام‌جم» می‌گوید: خونریزی‌های پس از سزارین و عفونت‌های محل عمل و رحم تقریبا 2 برابر بیشتر از زایمان طبیعی است و برخلاف تصور عموم، سلامت مادر در سزارین بیشتر در معرض خطر قرار می‌گیرد.

به گفته او، مساله بیهوشی نیز می‌تواند مشکلاتی را برای مادر به وجود آورد. سزارین در هر صورت یک عمل جراحی است و به دنبال آن، مشکلاتی ناشی از جراحی نیز برای مادر پیش خواهد آمد که ممکن است سلامت مادر را تهدید کند. ضمن این‌که پس از سزارین ممکن است چسبندگی‌هایی داخل شکم مادر به وجود آید، بخصوص زمانی که بیمار چند نوبت سزارین شده باشد، احتمال این مشکل بیشتر شده و باعث دردهای زیاد زیر شکم و داخل شکم مادر می‌شود و درمان قطعی هم برای آن وجود ندارد.

اما مادری که زایمان طبیعی می‌کند، همان روز پس از زایمان براحتی می‌تواند کارهای مربوط به خود و بچه را انجام دهد، ولی کسی که سزارین می‌کند، چند روز باید کاملا استراحت کند.

دردهای پس از سزارین نیز خیلی زیاد است؛ به طوری که مادر نیاز به مسکن پیدا می‌کند. در حالی که به صورت معمولی و طبیعی مادر 7 تا 8 ساعت قبل از زایمان طبیعی درد خواهد داشت، اما در مورد سزارین این دردها چند روز ادامه پیدا می‌کند.

علاوه بر بالا بودن آمار سزارین، بی‌توجهی به جایگاه ماماها در ارائه خدمات مشاوره دوران بلوغ، مشاوره قبل و پس از ازدواج، مسائل زناشویی، مشاوره برای بارداری و همه آنچه که به عنوان بهداشت باروری مطرح می‌شود نیز مساله مهمی در مطالبات ماماها محسوب می‌شود. درواقع جایگاه ماما در نظام سلامت تنها به انجام زایمان طبیعی برنمی‌گردد، خصوصا که این گروه اجازه تاسیس مطب را هم دارند.

این در حالی است که نبود حمایت بیمه‌ها در قراردادهای ماماها نیز سبب تعطیلی مطب‌های مامایی شده است.

رئیس انجمن مامایی کشور در این خصوص می‌گوید: در حال حاضر بیشترین مشکل ماماها با بیمه‌هاست که متاسفانه آنها به طور سنتی و غیرعلمی دهنده خدمات را تحت پوشش قرار می‌دهند، در حالی که طبق استاندار بیمه‌ای دنیا و قانون، این نوع خدمت است که بیمه می‌شود. لذا اگر مراقبت‌های زایمان و پس از زایمان را هم پزشک و هم ماما می‌تواند انجام دهد، پس چرا بیمه‌ها،‌ آزمایش‌ها و خدمات پاراکلینیکی را که از سوی ماما انجام می‌شود، تحت پوشش قرار نمی‌دهند.

به گفته خداکرمی، بیمه‌ها هنوز در زمینه قرارداد با ماماها اقدام نکرده‌اند و آنها خدماتی را که وزارت بهداشت به عنوان قانون خدمات مامایی مصوب کرده را هم تحت پوشش قرار نمی‌دهند.

ماماها معتقدند که وزارت بهداشت می‌تواند موضوع بیمه خدمات مامایی را در شورای عالی سلامت مطرح و پیگیری کند؛ چراکه اگر این مشکل حل شود، بسیاری از مشکلات ناخواسته سلامت زنان نیز حل می‌شود.

البته برنامه و طرح‌هایی از سوی وزارت بهداشت در نظر گرفته شده تا مشکلات ماماها حل شود. از جمله این برنامه‌ها می‌توان به طرح مامای همراه اشاره کرد.

در این طرح قرار است مامای همراه، در کنار زنان باردار در فاز اولیه زایمان و حتی در منزل همراه زن باردار بوده و در فازهای بعدی زایمان، حمایت‌های روانی و عاطفی را به زنان باردار ارائه دهد.

هرچند این طرح، برنامه مطلوبی برای کاهش مشکلات ماماها از جمله بیکاری آنها محسوب می‌شود، اما هنوز در اول راه و بیشتر در حد طرح و برنامه مانده است.

در هر حال ‌توجه به رشته‌ای که نزدیک به یک قرن از تاسیس و ایجاد آن در کشور می‌گذرد، از واجبات نظام سلامت است، خصوصا که ادامه این روند و در حاشیه قرار دادن رشته مامایی می‌تواند به قیمت انزوا، بی‌انگیزگی و حتی افول این رشته تمام شود.

براساس برنامه پنجم توسعه قرار شده است که تعداد مرگ‌ومیر مادران که در حال حاضر از هر 100 هزار تولد زنده، حدود 22 مادر است تا پایان این برنامه به 15 برسد. از طرفی یکی از اساسی‌ترین راه‌های رسیدن به این آمار، توجه به آموزش و کنترل زنان باردار است.

بر این اساس، توجه به نقش و جایگاه ماماها در نظام مراقبت از زنان باردار قبل از این‌که بیکاری ماماها و مطالبات این حرفه را رفع و رجوع کند، در ارتقای سلامت مادران و نوزادان نیز گامی بزرگ محسوب می‌شود. به نظر می‌رسد دست‌کم برای رسیدن به اهداف برنامه توسعه پنجم بهتر است هرچه زودتر طرح‌ها و برنامه‌های استفاده درست از حرفه مامایی به مرحله عمل برسد.