آنها که از نان خوردن افتادند

ایجاد التهاب و تخریب پرزهای داخلی روده کوچک در این بیماری، ناشی از یک واکنش آلرژیک ایمونولوژیکی نسبت به گلوتن (یکی از پروتئین‌هایی که در گندم، جو، چاودار و جو دوسر یافت می‌شود)‌ است.

افراد مبتلا به سلیاک ممکن است علائمی مانند اسهال، چربی در مدفوع، کاهش وزن، کم‌خونی ناشی از کمبود آهن، خونریزی‌های غیرعادی یا ضعف استخوانی را نشان دهند.

اگرچه بسیاری از بزرگسالان ممکن است هیچ علائمی بجز ناراحتی‌های جزئی معده مانند نفخ، ورم شکمی و گاز زیاد را نداشته باشند، کودکان مبتلا به سلیاک، در صورت درمان نشدن ممکن است دچار توقف رشد شوند که به کوتاه‌قدی در بزرگسالی منجر می‌شود.

شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد بخشی از واکنش آلرژیک نسبت به گلوتن، ژنتیکی و بخشی، غیرژنتیکی است بنابراین تقریبا 10 درصد از بستگان درجه یک (والدین، فرزندان، خواهر و برادر)‌ اشخاص مبتلا به سلیاک نیز این بیماری را خواهند داشت.

بعلاوه تقریبا 30 درصد از دوقلوهای ناهمسان و 70 درصد از دوقلوهای همسان نیز به این بیماری مبتلا خواهند شد. مکانیسمی که طی آن «گلیادین» (از پروتئین‌های تشکیل‌دهنده گلوتن)‌، باعث ایجاد واکنش آلرژیک می‌شود، دقیقا مشخص نیست.

به نظر می‌رسد «گلیادین» به طور کامل توسط آنزیم‌های روده شکسته نمی‌شود و زنجیره‌های بلندتر آمینواسیدها، دست‌نخورده باقی می‌مانند.

علائم بیماری: کاهش جذب سه دسته بزرگ مواد مغذی یعنی کربوهیدرات‌ها، پروتئین‌ها و چربی‌ها در بیماری سلیاک، منجر به بروز علائمی می‌شود. در این میان، چربی‌ها بیش از همه تحت تاثیر قرار می‌گیرند و بیشتر علائم معدوی و روده‌ای، ناشی از جذب ناکافی چربی‌ها هستند که از جمله آنها می‌توان به اسهال، بدبویی و افزایش چربی در مدفوع و نفخ معده اشاره کرد.

مدفوع چرب معمولا دارای حجم زیاد بوده و به رنگ قهوه‌ای یا خاکستری روشن است و چربی هضم نشده ممکن است روی آن دیده شود. سوءجذب کربوهیدرات‌ها بخصوص لاکتوز نیز به دلیل تخریب آنزیم‌های لاکتاز است که بر سطح پرزهای روده کوچک قرار گرفته و همراه با آن از بین می‌رود.

ضمن این‌که به طور کلی افراد مبتلا به سلیاک، به دلیل کاهش فعالیت لاکتاز نسبت به لاکتوز، مقاومت نشان می‌دهند.

علائم سوءجذب لاکتوز، از جمله اسهال، بوی بد، نفخ و ورم معده به دلیل ورود لاکتوز جذب نشده از روده کوچک به کولون است.

از سوی دیگر، باکتری‌هایی که به طور طبیعی در کولون وجود دارند، حاوی لاکتاز هستند و با شکستن لاکتوز، باعث آزاد شدن گاز زیاد (هیدروژن یا متان)‌ می‌شوند که با مدفوع خارج می‌شود.

علائم سوءتغذیه و کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی، به صورت کاهش وزن، احتباس مایعات، کم‌خونی، پوکی استخوان، خون‌مردگی، آسیب‌های عصبی، ناباروری و ضعف عضلانی بروز می‌کند. همچنین افراد مبتلا به دلیل کاهش جذب مواد مغذی، اغلب اشتهای زیادی دارند.

در این بیماری، نفوذ مایعات به بسیاری از بافت‌های بدن بخصوص پاها (به دلیل کاهش سطح پروتئین خون)، منجر به ادم (تورم) در این نواحی می‌شود.

از طرفی، کاهش جذب ویتامین D و کلسیم می‌تواند باعث پوکی و شکستگی‌ های استخوانی شود و نیز کاهش جذب ویتامین K می‌تواند به کاهش توانایی خون برای لخته شدن و در نتیجه خون‌مردگی (کبودی) یا خونریزی زیاد بینجامد.

همچنین کمبود ویتامین B12 ممکن است به آسیب عصبی، با علائم تعادل ضعیف، ضعف عضلانی و بی‌حسی یا سوزش در پاها منجر شود و کاهش جذب و پایین رفتن سطح پتاسیم و منیزیم نیز ضعف شدید عضلانی، دردهای عضلانی و بی‌حسی و سوزش در پاها را به همراه داشته باشد.

بیماری سلیاک درمان نشده، می‌تواند باعث ناباروری در زنان، کاهش عادت ماهانه، سقط جنین و نوزادان کم‌وزن شود.

از علائم دیگری که در بیماری سلیاک بروز می‌کند، نوعی درماتیت است که در آن، اندام‌های انتهایی (دست و پا)، باسن، گردن، تنه و پوست سر، دچار بثورات جلدی خارش‌دار می‌شوند.

این علائم تقریبا در 10 درصد بیماران سلیاکی دیده می‌شود. همچنین زخم‌های دردناک و مکرر دهانی نیز از مشخصه‌های این بیماری است.

برخی بیماری‌ها مانند دیابت وابسته به انسولین (نوع یک)، بیماری خودایمنی تیروئید، لوپوس سیستمیک و آرتریت روماتوئید نیز ممکن است با بیماری سلیاک همراه باشند.

تشخیص سلیاک به کمک‌ آزمایش‌های دقیق

یک راه برای تشخیص این بیماری، آزمایش خون است که شامل آنتی‌بادی‌های آندومیژیال، آنتی‌بادی‌های ترانس گلوتامین از ضدبافتی و آنتی‌بادی‌های ضدگلیادین می‌شود. افرادی که سطح غیرطبیعی آنتی‌بادی‌های آندومیژیال و ضدبافتی را نشان می‌دهند، 95 درصد بیشتر احتمال ابتلا به این بیماری را دارند.

راه دیگر تشخیص بیماری، بیوپسی روده کوچک است که از طریق آندوسکوپی صورت می‌گیرد و دقیق‌ترین آزمایش برای این بیماری محسوب می‌شود؛ چرا که در آن نمونه‌های به دست آمده از ناحیه «دئودنوم» روده کوچک، برای بررسی پرزهای روده و سایر مشخصات این بیماری، از جمله افزایش تعداد لنفوسیت‌ها زیر میکروسکوپ مشاهده می‌شود البته گاهی ممکن است علائم با بیماری‌های نادری مانند آلرژی نسبت به شیر گاو و پروتئین سویا اشتباه گرفته شود.

لازم به ذکر است تست‌های آنتی‌بادی بهتر است در مورد افرادی با علائم مشکوک به سلیاک صورت گیرد، از جمله کسانی که اسهال مزمن دارند (که در عرض سه ماه بهبود پیدا نکرده است)، بیمارانی که کاهش وزن، افزایش چربی در مدفوع، نفخ و گاز معده زیاد و زخم‌های دهانی مکرر دارند، وابستگان درجه یک و دو کسانی که مبتلا به بیماری سلیاک هستند، کودکانی که تاخیر در رشد دارند، افرادی که کمبود آهن خون بی‌دلیل دارند، افرادی که مبتلا به بیماری‌های مرتبط با سلیاک هستند و کسانی که سطح غیرطبیعی و بی‌دلیل آنزیم‌های کبدی (ALT یا AST) را در خون نشان می‌دهند.

از سایر آزمایش‌ها برای تشخیص بیماری سلیاک، می‌توان به آزمایش مدفوع و بررسی میزان چربی آن در زیر میکروسکوپ اشاره کرد، همچنین آزمایش خون برای بررسی میزان سطح پروتئین خون (آلبومین)، آهن، کلسیم، ویتامین B12، ویتامین D و K و فولات می‌تواند نشان‌دهنده سوء جذب روده‌ای و سوء تغذیه ناشی از این بیماری باشد.

رژیم بدون گلوتن، تنها راه درمان

برای درمان بیماری باید ابتدا بیماران تحت رژیم فاقد گلوتن قرار بگیرند. برای این کار، بیماران باید از غذاهای حاوی گلوتن و تهیه شده از گندم، چاودار، جو و جو دوسر اجتناب کنند، از جمله می‌توان به انواع نان‌ها، پاستاها، کراکرها، کیک‌ها، شیرینی‌جات و سس‌های سالاد و همچنین غذاها و گوشت‌های فرآوری‌شده (که آرد گندم از ترکیبات رایج در این غذاهاست) و نیز سوپ‌های کنسرو شده، چیپس خلالی، مارگارین، پنیر پیتزا، ذرت بخارپز، آبلیمو، فلفل، بستنی، آبنبات‌ها، ماست، قهوه فوری، کچاپ و خردل اشاره کرد.

بسیاری از قرص‌ها، کپسول‌ها ، ویتامین‌ها و حتی محصولات آرایشی مانند رژ لب نیز می‌تواند حاوی گلوتن باشد.

همچنین از آنجا که بیشتر بیماران سلیاکی، نسبت به لاکتوز حساس  هستند، بهتر است در ابتدای درمان محصولات لبنی نیز از رژیم غذایی شان حذف شود و پس از درمان موفقیت‌آمیز، بتدریج به رژیم غذایی اضافه شود.

از طرف دیگر مصرف ماهی، گوشت‌های تازه، برنج، ذرت، سویا، لوبیاها، سیب‌زمینی، ماکیان، میوه‌ها و سبزیجات در این بیماری بلامانع است. همچنین لازم است بیماران در صورت کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی ناشی از سوءجذب این مواد، از مکمل‌ها استفاده کنند.

بیماران باید پیش از خرید هرگونه محصولی، به برچسب ترکیبات موجود در آن توجه کنند، چرا که ممکن است محصولی که قبلا فاقد گلوتن بوده، اکنون حاوی گلوتن باشد. در بسیاری از اشخاص، یک رژیم فاقد گلوتن می‌تواند به بهبود علائم در عرض چند هفته منجر شود.

در صورتی که به‌‌رغم چند ماه رژیم فاقد گلوتن، علائم بهبود نیابد، درمان‌های دارویی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

از انواع داروها می‌توان به کورتیکو استروئیدها مانند پردنیزون و داروهای بازدارنده سیستم ایمنی مانند آزایتوپرین (ایموران، آزاسان) و سیکلوسپورین اشاره کرد.

هر دو دسته از این داروها، قوی بوده و دارای اثرات جانبی زیادی هستند و می‌توانند خطر عفونت‌های خطرناک را افزایش دهند. متاسفانه در برخی از بیماران به‌‌رغم مصرف داروها، سوء‌تغذیه و سوء‌جذب افزایش می‌یابد.

در این گونه موارد، تنها راه رساندن کالری، کربوهیدرات‌ها، آمینواسیدها و چربی به شخص از طریق وریدی است.

به طور کلی بیماری سلیاک می‌تواند عوارضی مانند زخم‌های روده کوچک، سلیاک کولاژنوس و سرطان‌های غدد لنفاوی و لایه داخلی روده را در پی داشته باشد. علائم سرطان روده کوچک، شامل کاهش وزن، خونریزی داخلی روده، استفراغ و تب است.

در سلیاک کولاژنوس، علائم با رژیم فاقد گلوتن بهبود نمی‌یابد و پس از چند سال، مقدار زیادی بافت اسکار (کلاژن)، درست در زیر جدار روده شکل می‌گیرد.

فروغ فلاح‌زاده