نمایش هایی با پرسپکتیو صدا!
صدرالدین شجره در سال 1346 پس از این که در رشته فن بیان در ایران مقام اول را کسب کرد، از طریق آموزش و پرورش به رادیو معرفی شد.
کار در رادیو را با گویندگی و بازی در برنامه جوانان آغاز کرد و از آن زمان تاکنون
با او به گفتگو نشستیم درباره نمایش های رادیویی از وقتی که نمایش های رادیویی را همه پیگیری می کردند، از عوام و خواص تا امروز.
شما جزو نسل چندم از تولیدکنندگان نمایش های رادیویی محسوب می شوید؛
به این قضیه در کتابی هم اشاره کرده ام و اولین بار است که می بینم کسی رادیو را تقسیم بندی نسلی می کند. می توانم بگویم در کنار هم دوره هایم که کمی پیشتر یا بعدتر از من وارد رادیو شدند، نسل سوم رادیو را تشکیل می دادیم.
طی سالهایی که شما در رادیو بودید و قبل از آن ، نمایش رادیو دچار چه تغییر و تحولاتی شده؛
نمایش رادیو طبق همین تقسیم بندی نسلی که شما کردید، سه مرحله تغییر و تحول را پشت سر گذاشته است.
بخش آغازین شکلی روایی داشت با تم و موضوعات آیینی و سنتی و نگاه کسانی که در این زمینه فعالیت می کردند به نمایش رادیویی همان تئاتر بود با حذف مواردی که در تئاتر الزامی است مثل نور، دکور و...حتی بدون تغییری در دیالوگ ها، با این ویژگی که برخی از صحنه ها را راوی توصیف می کرد؛ در واقع روایی نمایشی بود.
در دوره دوم نمایش رادیویی جدی تر شد و از آن ویژگی پخش درآمد، در میدان ارگ متمرکز شد، جریان ضبط و تولید راه افتاد و شکل دقیق تری از نمایش رادیویی ارائه شد.
در این دوره مترجمان آثار خارجی را ترجمه کردند. نویسندگان دوره قبل به گروه جدید پیوستند و هسته نویسندگان رادیو را تشکیل دادند.
بازخورد مثبت ترجمه آثار نمایشی رادیویی خارجی نوعی آموزش ضمن کار برای دست اندرکاران نمایش رادیویی داخلی بود. تنوع در موضوعات بیشتر شد و مضامین به بخشهای مجزا تفکیک شدند. گروه دوم شکل و شمایل نوین تری به کار نمایش رادیو دادند.
و در دوره سوم چه اتفاقاتی رخ داد؛
نمایش رادیو به طور کامل در این دوره متحول شد؛ چون پدیده تنظیم نمایش برای رادیو به وجود آمد. ما مجهز به دانش جدید و جزواتی بودیم که به گونه ای کلاس تدریس نمایش رادیو محسوب می شد.
دوره های آموزشی متفاوتی را گذراندیم. جلسات نقد و تحلیل کارهای نمایشی داخلی و خارجی برگزار می شد. با تنظیم آثار برجسته داخلی و خارجی به شکل نمایش رادیویی آثاری جذاب و قابل طرح برای نمایش رادیویی آماده شدند و از درون اینها یکسری توانمندی هایی کشف شد که کارآمدترین روش برای نگارش و بازی رادیویی محسوب می شد. ضمن این که به لحاظ موضوعی هم تنوع بیشتر شد.
پیش از آن شاید کسی حتی فکرش را هم نمی کرد که خوشه های خشم ، جنگ و صلح و پدران و پسران قابل استفاده در رادیو باشند؛ ولی اینها در قالب نمایش رادیویی تنظیم شدند و بسیاری از تئاترهایی که حتی کسی به سراغ آنها نمی رفت با اصول و تجربیات جدید به نمایش رادیویی تبدیل شدند و بسیار هم مورد استقبال قرار گرفتند.
حتی از آن ویژگی پرده دوم یا تئاتر دوم هم خارجش کردیم. به جرات می گویم که قبل از آن فقط داستان و قصه شب داشتیم و نمایش رادیویی بتدریج به نمایش رادیویی تبدیل شد.
ویژگی بارز پدیده تنظیم چه بود و چگونه یک نمایشنامه صحنه را به نمایش رادیو تبدیل می کرد؛
به هر حال تئاتر، دیداری و نمایش رادیویی ، شنیداری است. اینها در مایه و هسته اولیه که همانا نمایش است با هم اشتراک دارند. اما قبل از پدیده تنظیم ، در بسیاری مواقع صحنه ها را راوی توصیف می کرد و میزانسن به زبان جاری می شد؛ اما با تنظیم نمایش رادیو تمامی این موارد حذف شد و از طریق شنوایی توانستیم فضاها را در ذهن مخاطب القا کنیم.
اگر پیش از آن راوی بود که روایت می کرد دو بازیگر در تاریکی مطلق قرار گرفته اند، با تنظیم ، دیگر نیازی به توصیف تاریکی نبود و تاریکی به خورد جریان اکسیون نمایش می رفت و مخاطب از راه فعل و انفعالات و عوامل شنیداری که در ذهن به عوامل بصری تبدیل می شد می توانست بفهمد که فضا تاریکی مطلق است.
به ایجاز، اعتقاد عمیقی داشتیم و عصاره دیالوگ ها بیان می شد، به طور کلی ساختار نمایش رادیویی هم به جهت موقعیت ، هم شکل اجرا و هم دیالوگ ، به طور کامل دستخوش تغییر و تنظیم شد.
در این دوره تنظیم کنندگان نمایش برای رادیو می توانستند مدعی شوند که هر متن و اثری را می توانند به نمایش رادیویی تبدیل کنند؛
نه این طور نیست ؛ چون به عنوان مثال نمایش های نمادین و تمثیلی مطلقا در رادیو جایگاهی ندارند. به هر حال ناچاریم آنها را تبدیل به دیالوگ کنیم و در این صورت هم آن وجه نمادین خود را از دست می دهند.
به عکس آثار رئالیستی و ناتورالیستی در رادیو کاربرد دارند که اتفاقا ممکن است در جاهای دیگر کمتر جایگاهی داشته باشند.
از دوره سوم به بعد بر نمایش رادیو چه گذشت و چه تحولاتی هم اکنون ضروری به نظر می رسد؛
تا امروز هم تقریبا همان قوانین سابق که از دوره سوم شروع شد حاکم است و چندان تغییری ایجاد نشده ، علتش هم این است که در آن زمان نهایت اصولی که برای کار ضبط و پخش منوفونیک می توانست باشد استخراج شد.
الان اگر قرار باشد تغییر هم کند، می تواند به لحاظ ایجاد ضبط و پخش استریو باشد که در این صورت بسیاری موارد حذف شده و اصول دیگری جایگزین می شود.
افرادی که بعد از نسل شما وارد جرگه نمایش شدند با دوره های متفاوتی که گذرانده اند و نوع نگاه خاصی که داشتند با قدیمی ترها در تعامل بودند؛
بله ، از همان روزهای اول بعد از اتمام کلاسها و دوره هایی که در سازمان گذراندند با قدیمی ترها ادغام شدند و در محیط تجربی کار در تعامل خوبی با پیشینیان خودشان هم بودند.
در بسیاری موارد بازیگران قدیمی در کنار بازیگران جدید و جوان کار کردند و به اتفاق نظرهای واحدی هم رسیدند.
خوب چرا به جای اصرار ورزیدن در استفاده از یک بازیگر قدیمی و قدر به انرژی های جوان و پویا فکر نمی کنند؛
در این تردیدی نیست که باید بازیگران جدید هم آماده و تربیت شوند، اما باز هم مرور زمان یا حتی سالها صبر نیاز است که بازیگری به آنجا برسد که نیازهای یک کارگردان را تامین کند.
ملزومات کارگردان نمایش رادیویی چیست و چه وجوه تفاوتی با کارگردان صحنه و سینما دارد؛
کارگردانی نمایش رادیویی با سینما و تلویزیون خیلی فرق دارد. دنیای تصویر خصوصیات ویژه خود را دارد؛ اما با کارگردانی تئاتر همان طور که در حوزه نگارش نمایشنامه گفتم تفاوت های چندانی ندارد.
با عطف به این مساله که یکسری خصوصیات ملزومات هر کارگردانی در هر حوزه ای است ، مثل این که او باید روان شناسی بداند، ادبیات سرزمین خودش را بشناسد، مدیریت و نظم بالا، هوش و حافظه و دقت فراوان داشته باشد و... اما کارگردان رادیو نیازی ندارد نور را بشناسد.
کارگردان سینما و صحنه هم نیازی ندارد که میکروفن یا پرسپکتیو کار رادیو را بشناسد. او در یک نگاه هنرپیشه اش می تواند مفهومی را که بخواهد القا کند ولی کارگردان رادیو باید بتواند به لحاظ حسی هنرپیشه اش را در شرایطی قرار دهد که بتواند اول خودش آن صحنه یا واقعه را تخیل کند و بعد از طریق صدا این تخیل را منعکس کند.
کارگردان رادیو باید به زبان شناسی تسلط داشته باشد، فونتیک زبان را بداند، ریتم و ملودی کلام را بشناسد و...
فاطمه رحیمی 
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
پشت پرده اتاقهای دود و طلسـم
