2 بچه کافی است، اما نه همیشه

محمود احمدی‌نژاد گفته بود برنامه‌های کنترل جمعیت نتیجه سیاست غلطی است که غربی‌ها انتخاب کردند و اکنون پشیمان هستند.

از آنجا که رئیس‌جهمور خبر اهدای یک میلیون تومان به نوزادان متولد شده در سال 89 را نیز اعلام کرد، اغلب رسانه‌ها این موضوع را در راستای تشویق به داشتن فرزند بیشتر قلمداد کردند و سروصداهای زیادی بلند شد.

رئیس‌جمهور سیاست کنترل جمعیت را غلط نامید و حتی آن را فرمول «مرگ یک ملت» دانست، اما این اولین بار نیست که سیاست‌های کنترل جمعیت در ایران دچار تزلزل می‌شود.

سال 1346 در وزارت بهداری (وزارت بهداشت سابق) واحدی به نام بهداشت و تنظیم خانواده استقرار یافت تا بر جمعیت کنترل و محدودیت نظارت کند.

در سال‌های بعدی این واحد، با عنوان سازمان تنظیم خانواده با هدف کنترل جمعیت در ایران و به عبارتی کاهش جمعیت، تغییر نام داد.

پس از پیروزی انقلاب سیاست تنظیم خانواده در ایران تغییر موضع داد و هر گونه آموزش و برنامه‌ریزی برای کاهش جمعیت حذف شد. این روند ادامه یافت تا سال 1367 که نتایج سرشماری منتشر و میزان رشد جمعیت حدود 2‌/‌3 درصد در سال‌های 55 تا 65 اعلام شد.

در واقع بر این اساس خطر افزایش انفجاری جمعیت، دولت و وزارت بهداشت وقت را به فکر اتخاذ سیاستی رسمی مبنی بر کاهش موالید انداخت.

بر این اساس سال 1368 سیاست رسمی کشور مبنی بر کاهش موالید با عنوان تنظیم خانواده اتخاذ و اجرای آن به وزارتخانه‌های بهداشت و آموزش و پرورش و سازمان‌های مربوط واگذار شد.

در سال 1369 نیز شورایی به نام شورای کاهش موالید با تصویب دولت و به ریاست وزیر بهداشت درمان و آموزش پزشکی تشکیل و سال1370 با ایجاد اداره کل جمعیت و تنظیم خانواده، برنامه‌های جمعیتی گسترش یافت.

در ادامه همین روند اردیبهشت ماه سال 1372 قانون تنظیم خانواده مشتمل بر 4 ماده و 2 تبصره در مجلس شورای اسلامی تصویب و در تاریخ دوم خرداد ماه 1372 به تأیید شورای نگهبان رسید.

نکته قابل توجه در ماده یک قانون تنظیم خانواده و جمعیت این بود که تمامی امتیازاتی که در قوانین بر اساس تعداد فرزندان یا عائله پیش‌بینی و وضع شده‌اند در مورد فرزندان چهارم و بعد قابل محاسبه و اعمال نیست. بر این اساس، قانون حمایت از 3 فرزند را برای ارائه برخی خدمات به عهده می‌گرفت.

بر اساس اعلام دفتر آمار اطلاعات جمعیتی و مهاجرت سازمان ثبت احوال کشور، نرخ رشد طبیعی جمعیت هم اکنون 25‌/‌1 درصد است، در حالی که بر اساس آمارهای سال 75 تا 85 نرخ رشد طبیعی جمعیت 62‌/‌1 درصد بوده است.

کسانی که نگران منفی شدن رشد جمعیت در ایران هستند، معتقدند اگر نرخ باروری به کمتر از 2‌/‌1 درصد برسد، زنگ خطری برای رشد جمعیت خواهد بود.در حال حاضر هر مادر به طور متوسط کمتر از 2 فرزند به دنیا می‌آورد. چنانچه با این سرعت نرخ باروری کاهش یابد، ممکن است رشد جمعیت‌مان در سال‌های بعد به صفر نزدیک شود و کاهش پیدا کند.

به اعتقاد کارشناسان، رشد صفر یا منفی جمعیت سبب می‌شود جوامع برای تامین نیروی کار خود ناچار به مهاجر‌پذیری شوند؛ اتفاقی که در بسیاری از کشورهای اروپایی صورت گرفته و هشدار از دست رفتن نسل‌ها مطرح است. بر این اساس رشد منفی جمعیت می‌تواند عواقب سوء زیادی داشته باشد و بحران‌هایی را برای جوامع رقم بزند.

با وجود آمارهای گفته شده و نگرانی‌هایی که عنوان می‌شود برخی معتقدند نرخ رشد جمعیت در ایران هرگز منفی نمی‌شود.

حسینعلی شهریاری، رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس در این خصوص به «جام‌جم» می‌گوید: نرخ رشد جمعیت در ایران از 2‌/‌1 تا 5‌/‌1 درصد عنوان می‌شود، اما با وجود این، رشد جمعیت در ایران هرگز منفی نخواهد شد.

او ادامه می‌دهد: هر چند نرخ رشد جمعیت تا 5‌/‌1‌درصد نیز اعلام می‌شود، اما در بسیاری از مناطق روستایی و دور افتاده کشور، نرخ رشد جمعیت تا 7 درصد هم اعلام شده است؛ بنابراین نمی‌توان انتظار داشت رشد جمعیت در کشور منفی شود.

رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس با تاکید بر عواقب سوء، رشد منفی جمعیت در کشور هشدار می‌دهد: مبحث کنترل جمعیت و عوارض سوء کاهش یا افزایش نرخ رشد جمعیت در کشور باید از سوی کارشناسان حرفه‌ای و جمعیت شناسان مورد کارشناسی قرار گیرد.او معتقد است در صورت توقف برنامه کنترل جمعیت در کشور باید بحران‌هایی نظیر کمبود اعتبارات و امکانات را مدنظر قرار داد.

بررسی تحولات جمعیتی ایران نشان می‌دهد رقم 6 فرزند در اوایل انقلاب بتدریج کم شده تا این‌که در سال‌های اخیر به 8‌/‌1 فرزند رسیده است.

شهلا کاظمی‌پور، معاون پژوهشی مرکز مطالعات و پژوهش‌های جمعیتی آسیا و اقیانوسیه در این خصوص می‌گوید: طبق بررسی‌هایی که ما داشته‌ایم و نیز بر اساس آماری که ثبت‌ احوال به ما اعلام کرده شاخص تعداد کل فرزندان کاهش یافته است.

به گفته او، در جمعیت‌شناسی شاخصی داریم به نام تعداد کل فرزندان که با محاسبه تعداد کل فرزندان در طول دوره باروری محاسبه می‌شود. در اوایل انقلاب این شاخص یعنی میانگین تعداد فرزندان یک خانواده در طول سنوات باروری 5‌/‌6 فرزند بوده است. در کشورهایی که سیاست‌های کنترل موالید ندارند و مردم به طور طبیعی باردار می‌شوند، تعداد فرزندان بالاست و حتی بیشتر از 8 فرزند هم در یک خانواده وجود دارد که البته چند تا از این فرزندان ممکن است فوت کنند، اما در کشورهایی که سیاست کنترل موالید اعمال می‌شود این رقم کم می‌شود.

کاظمی‌پور با اعلام این‌که بررسی تحولات جمعیتی در ایران نشان می‌دهد رقم 5‌/‌6 فرزند در اوایل انقلاب بتدریج کم شده تا این‌که در سال‌های اخیر به 8‌/‌1 فرزند رسیده، به مهر می‌گوید: طبق آمار، اگر زوج‌ها به طور متوسط 1‌/‌2 فرزند داشته باشند و فرزندان جایگزین آنها شوند، جمعیت ثابت می‌ماند و این 1‌/‌0 نیز به دلیل احتمال فوت فرزندان لحاظ شده است.

به گفته او اگر تعداد فرزندان والدین کمتر از این مقدار باشد، جمعیت جایگزین نمی‌شود و هر چه این‌ رقم کم شود، تعداد کل فرزندان زوجین کم می‌شود.

در واقع عدد 8‌/‌1 فرزند یعنی به طور متوسط هر 10 زوج 18 فرزند دارند. به این معنی که یا یک بچه دارند یا 2 بچه. در مورد خانواده‌هایی که یک فرزند دبستانی دارند، احتمال این‌که خانواده در آینده یک بچه دیگر هم بیاورد هست، اما تعداد فرزندان از 2 نفر تجاوز نمی‌کند.

بر اساس اعلام اداره جمعیت و تنظیم خانواده وزارت بهداشت، میزان بیشترین باروری با استفاده از اطلاعات ثبتی در سال 1388 مربوط به استان‌های سیستان و بلوچستان با 3 فرزند برای هر زن و بعد از آن استان‌های هرمزگان، کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان با 2/2 فرزند برای هر زن محاسبه شده است.

همچنین کمترین میزان باروری در سال 88 مربوط به استان‌های گیلان با 2/1 فرزند برای هر زن و استان‌های تهران، مازندران و مرکزی با 4/1 فرزند برای هر زن محاسبه شده است. همچنین با استفاده از داده‌های ثبتی سال 88 بیشترین میزان باروری ویژه سنی در این سال مربوط به گروه سنی 25 تا 29 ساله است و همچنین میانگین سنی مادرانی که در سال 88 فرزند زنده به دنیا آورده‌اند برابر با 27 سال است.

از همه فراز و نشیب‌های سیاست‌های تنظیم خانواده در کشور که بگذریم به این سوال می‌رسیم که آیا افزایش جمعیت اتفاق خوبی است یا این‌که در حال حاضر تغییر سیاست‌های تنظیم خانواده مردم را به داشتن فرزند بیشتر ترغیب می‌کند؟

رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس شورای اسلامی در این خصوص معتقد است: نبود اشتغال و مسکن مناسب از مهم‌ترین دلایل بالا رفتن سن ازدواج و به دنبال آن کاهش جمعیت است؛ بنابراین با شعار، نرخ جمعیت کشور افزایش نمی‌یابد.

حسینعلی شهریاری می‌گوید: جلوگیری از تحقق رشد منفی جمعیت فقط با رفع مشکلات ازدواج جوانان امکان‌پذیر است.

به گفته او، افزایش سن ازدواج در میان دانشگاهیان و تحصیلکرده‌ها بیشتر به چشم می‌خورد به نحوی که سن ازدواج از 25 سال بالاتر رفته و در بعضی موارد تا 35ـ30 سال هم رسیده است، بنابراین مشکل اصلی در کاهش ازدواج جوانان و بالا رفتن سن ازدواج، اشتغال است که دولت باید به شکل جدی به این موضوع بپردازد تا شغل پایدار در کشور ایجاد شود.

شهریاری ادامه می‌دهد: یکی دیگر از دلایل اصلی بالا رفتن سن ازدواج بعد از اشتغال مسکن است. اگر مشکل اشتغال و مسکن حل شود جوانان می‌توانند ازدواج کنند و بچه‌دار شوند. اگر هر خانواده 2 یا 3 فرزند داشته باشد وضعیت رشد جمعیت متناسب و قابل قبول می‌شود، اما تا وقتی این مشکلات وجود دارد نرخ رشد جمعیت افزایش نخواهد یافت.

به گفته او، در شرایط کنونی افراد تحصیلکرده پس از ازدواج بیشتر از دیگران به این فکر می‌کنند که توانایی تربیت و نگهداری از چند فرزند را دارند، لذا هرچقدر هم به آنها بگوییم فرزند بیشتری داشته باشید، خودشان حساب و کتاب می‌کنند و با بررسی شرایط تصمیم می‌گیرند، لذا باید شرایط مناسبی ایجاد کنیم.

از طرفی در حال حاضر در مناطق محروم مردم با این اعتقاد که هر آن کس که دندان دهد نان دهد تعداد فرزندان زیادی دارند، اما در خیلی از این نقاط محروم کودکان سوءتغذیه دارند یا با رشد نامناسب و کوتاه قدی مواجه هستند.

با این تفاسیر و کنار هم گذاشتن نظرات موافقان و مخالفان حذف برنامه‌های تنظیم خانواده، لازم است تاکید شود تنظیم خانواده بر نداشتن بچه تاکید نمی‌کند و هرکس با توجه به وضعیت اجتماعی، اقتصادی و امکاناتی که دارد، برنامه زندگی و تعداد فرزندانش را تنظیم می‌کند. بر این اساس سیاست‌های تنظیم خانواده باید بر اساس نیازها و خواسته‌های مردم و جامعه تعریف شود. در ضمن اگر این سیاست بر داشتن 2 فرزند یا بیشتر است، امکانات و شرایط لازم برای این امر در اختیار مردم قرار گیرد.