«قیزللی مسجد»؛ نقطه آغاز قیام تبریزی‌ها

«قیزللی مسجد» معروف به مسجد میرزا یوسف‌آقا تبریز یکی از این مساجد است. این مسجد نقطه آغاز قیام 29 بهمن تبریز بود و در آن زمان به کانون معترضان و مبارزان شهر تبریز مبدل شده بود.

روز 29 بهمن 1356 ـ که مصادف با چهلم فاجعه 19 دی قم بود ـ در بسیاری از شهرها و نقاط کشور به یاد و خاطره شهدای آن فاجعه، مجالس ختم و سوگواری برگزار شد. آیت‌الله قاضی از مردم تبریز خواسته بود در مسجد قیزللی تجمع کنند. به همین مناسبت آیات‌عظام گلپایگانی و شریعتمداری اعلامیه‌هایی صادر و این روز را عزای عمومی‌ اعلام کرده بودند.

پس از تجمع مردم در مسجد رئیس کلانتری بازار به همراه عده‌ای مامور سر می‌رسد و به مردم اعلام می‌کند که متفرق شوند، اما مردم توجهی به اخطارهای او نمی‌کنند. خادم مسجد که قصد بازکردن در مسجد را بنا به دستور آیت‌الله قاضی طباطبایی داشت، توسط مأموران از این کار منع می‌شود. تعدادی از جوانان به طرف رئیس کلانتری می‌روند و از او می‌خواهند تا در مسجد برای برگزاری مراسم باز شود و او با لحن تندی خطاب به جوانان می‌گوید: «نمی‌شود. در این طویله باید بسته بماند!»

جوانی از غیرتمندان تبریز به نام «محمد تجلا» که از پاره‌‌کردن اعلامیه و سخنان توهین‌آمیز او به هیجان آمده بود، با وی گلاویز می‌شود. رئیس کلانتری اسلحه کمری را می‌کشد و سینه محمد را نشانه می‌گیرد و این جوان 22 ساله را به شهادت می‌رساند. مردم، جنازه خون‌آلود جوان قهرمان را برداشته و به طرف خیابان‌ها به راه می‌افتند. کم‌کم در طول راه مردم به صف راهپیمایان می‌پیوندند و قیام مردم آغاز می‌شود. مردم در حالی که پیکر اولین شهید قیام خویش را بر دست حمل می‌کردند، از بازار خارج می‌شدند. رهبران قیام بخوبی می‌دانستند که اگر قیام را به بازار محدود کنند، بزودی سرکوب خواهد شد. بنابراین برنامه‌هایی که قبلا دانشجویان مبارز تبریز در جلسات متعدد با آیت‌الله قاضی تدارک دیده بودند با حرکت خودجوش مردم همراه شد.

شعارهای آغازین لحظات قیام «صلوات» و «زنده‌باد خمینی» بود. مردم به رهبری دانشجویان و روحانیون مبارز به چند گروه تقسیم شده و در خیابان‌های مختلف حرکت می‌کنند. مردم نواحی دورتر بازار در این روز در مساجد نزدیک به خود تجمع می‌کنند که به تظاهرات و قیام عمومی‌ می‌انجامد. از قرار، مردم در 70 مسجد گردهم می‌آیند و در دسته‌جات منظم و منسجم با پرچم مخصوص عزاداری هیات هر محل به قیام می‌پیوندند. صدای رعدآسای مردم، شهر را می‌لرزاند، تعداد مردم شرکت‌کننده به ده‌ها هزار نفر می‌رسد.

اولین تاسیساتی که مورد حمله مردم واقع شد ساختمان مرکزی حزب رستاخیز بود. هنگامی‌که مردم مقابل آن رسیدند با آن که رگبار گلوله به سوی مردم می‌بارید، در مدت کوتاهی ساختمان و تمام وسایل نقلیه آن را نابود کردند. مراکز فساد، مشروب‌فروشی‌ها، سینماها و بانک‌ها از دیگر اهداف خشم انقلابی مردم بود که یکی پس از دیگری در هم کوبیده می‌شد و از بین می‌رفت.کاخ جوانان که در نزدیک بازار بود به سرعت به آتش کشیده شد.

در همان ساعات اولیه قیام، رئیس شهربانی تبریز بدون هیچ اقدام دیگری عجز خود را از کنترل اوضاع ابراز کرد.

یکی از جوانان غیرتمند تبریز به نام قربانعلی شاکری در چهارراه دانشسرا زیر گلوله ماموران خود را به بالای مجسمه شاه رساند تا طنابی به گردن آن بیندازد و مردم آن را به زیر بکشند، اما گلوله به وی اصابت کرد و به شهادت رسید.

رئیس ساواک تبریز که متوجه عادی‌نبودن اوضاع شهر شده بود، بلافاصله با تهران تماس می‌گیرد و کسب تکلیف می‌کند. شاه که خبر قیام به او رسیده بود، دستور حفاظت از پمپ بنزین‌ها، کارخانه‌ها، ادارات دولتی و سرکوب شدید را می‌دهد و می‌گوید هرگونه مقاومتی سرکوب گردد. شورای امنیتی استان تشکیل جلسه می‌دهد و تصمیم می‌گیرند از نیروهای ارتش و ژاندارمری استفاده کنند و یگان‌های نظامی ‌در سطح شهر مستقر شوند و برای این که نشان بدهند در سرکوب جدیت دارند دستور استقرار 2 دستگاه تانک چیفتن، 2دستگاه نفربر و یک دستگاه تانک اسکورپین را در سطح شهر می‌دهند. همچنین تصمیم گرفته می‌شود استاندار با آیت‌الله قاضی تماس بگیرد و بگوید مراسمی‌که صبح برپا نشد، می‌شود بعدازظهر در مساجد مختلف برگزار شود، به شرطی که مردم به رعایت نظم و آرامش دعوت شوند. در شهر جمعیت خشمگین، ساختمان حزب رستاخیز تبریز را تصرف می‌کنند و خودروها و ساختمان‌های دولتی را به آتش می‌کشند و بانک‌ها را متصرف و پول‌های آنها را می‌سوزانند. دانشجویان دانشگاه نیز به همراه مردم در این قیام حضور پیدا می‌کنند.

تبریز در چهلم شهدای قم به صورت شهر جنگزده درآمد. خیابان‌ها از خون جوانان، بازاریان، دانشجویان و مردان و زنان رنگین شد و بدین ترتیب پس از فاجعه خونین قم، جنایت دیگری بر جنایت‌های رژیم افزوده شد.

سرانجام ساعت 5 بعدازظهر، نیروهای نظامی‌بر شهر مسلط شدند. در آماری که برای رئیس ساواک تبریز تهیه کردند، این طور نوشته شده بود: «581 نفر دستگیر، 9 نفر کشته، 118 نفر زخمی، 3 دستگاه تانک، 2 سینما، یک هتل، کاخ جوانان، حزب رستاخیز و تعدادی اتومبیل شخصی و دولتی به آتش کشیده شدند.» چند روز بعد تعداد کشته‌شدگان تبریز به 13 نفر رسید.

مسجد قیزللی که به مسجد حاج‌میرزا یوسف‌آقا به نام بانی مسجد نیز معروف است در محدوده بازار تبریز واقع شده و حدود 178 سال قدمت دارد. این مسجد پس از این واقعه همیشه نام و خاطره قیام مردم تبریز را با خود یدک می‌کشد.