همبستگی ملی در مشارکت انتخاباتی

درباره همبستگی ملی و  ‌وفاق جمعی با دکتر داوود میرمحمدی جامعه شناس و استاد دانشگاه گفت و گو کرده‌ایم. 

از نظر شما انتخابات دارای چه ظرفیت‌هایی برای تحکیم همبستگی و انسجام اجتماعی است؟

صاحب‌نظران و کارشناسان معتقدند از زمینه‌های پویایی جوامع و تولید وحدت و وفاق ملی، مشارکت‌های سیاسی ‌‌ـ‌ اجتماعی و یکی از سطوح و عرصه‌های مهم مشارکت سیاسی، شرکت مردم در انتخابات است. 

واکاوی ادبیات سیاسی موجود در مورد مشارکت سیاسی این نکته را روشن می‌کند که با وجود راه‌های گوناگون سیاسی، صاحب نظران برای «انتخابات» و «مشارکت انتخاباتی» اهمیت، جایگاه و منزلت ویژه‌ای قائلند.

لازمه تحقق جایگاه و اهمیت انتخابات در فراشد‌های سیاسی اجتماعی، شناخت ظرفیت‌های مشارکت انتخاباتی در امر تحکیم همبستگی و انسجام اجتماعی و فهم و درک کارکردهای انسجام بخش کنش‌ها و رفتارهای انتخاباتی ، تبیین و تحلیل فرصت‌ها و تهدیدها و رقابت‌های انتخاباتی در ایران بویژه آنجا که با همبستگی اجتماعی ارتباط پیدا می‌کند، شناخت و ارزیابی راهبردهای بیگانگان در تضعیف همبستگی ملی در ایام انتخابات، و جان کلام طراحی و تدوین راهکارهایی است که  با بهره‌گیری از ظرفیت‌های موجود و در راس آنها رسانه ملی به تعمیق همبستگی و وفاق جمعی و وحدت ملی، مشارکت حداکثری و حفظ نشاط سیاسی در جامعه  منجرمی‌شود.

همان‌طور که می‌دانید یکی از ملزومات انتخابات ایجاد وفاق جمعی است. چگونه می‌توان در جامعه این انسجام‌بخشی را  تقویت کرد؟

 چنانچه بخواهیم کارکردها و ظرفیت‌های انسجام بخش و وفاق‌زای انتخابات را بررسی کنیم، لازمه آن شناخت اهمیت وفاق جمعی و نسبت میان آن با مشارکت سیاسی در جامعه است. هر جامعه‌ای برای تداوم و بقای خود نیازمند برخورداری از وحدت و انسجام اجتماعی شامل وحدت دینی، وحدت فرهنگی، وحدت اخلاقی و وحدت سیاسی است. این وجوه وفاق از طریق تقویت دلبستگی اعضای جامعه به آرمان‌ها وارزش‌های جمعی مورد پذیرش جامعه حاصل می‌شود.

وفاق و همبستگی ملی، نیرویی است که دولت و ملت را به هم پیوند می‌دهد و تعاملات و روابط بین دو حوزه را تعیین می‌کند. بر همین مبنا می‌توان گفت وحدت و انسجام  ملی برخاسته از احساس مثبتی است که بین مردم برانگیخته می‌شود و در حیطه شخصیت افراد یک جامعه نمایان و منجر به التزام به تعهدات شهروندی و توسعه سیاست‌های باز توزیعی در سطح جامعه می‌شود، به گسترش مشارکت مدنی کمک می‌کند و نیاز جامعه را به شهروندانی فعال و متعهد پاسخ می‌دهد، دلبستگی عاطفی را نسبت به کشور به ارمغان می‌آورد و با ایجاد و تقویت احساس تعهد و از خود‌گذشتگی در شهروندان، آنان را با آرمان‌ها و افق‌های پیش روی کشور همراه می‌سازد.

این حس روان‌شناسانه، به افراداحساس خود ارزشی، احساس امنیت، احساس تعلق و هویت مثبت می‌دهد و با گسترش ارزش‌های اجتماع گرایانه در جامعه  ارتباط پیدا می‌کند.

چنین احساسی علاوه بر تقویت تمایلات میهن‌دوستانه، تعهد نسبت به ملت و مشارکت فعال افراد در امور جامعه را در پی دارد بنابراین وحدت ملی در دو سطح، ایجاد  انگیزه  می‌کند؛ یکی احساس اعتبار و ارزشی که یک فرد برای کشور و ملتش قائل می‌شود و  دیگری اثر‌گذاری در حیطه شخصیت افراد است که در آنها عزت نفس و امید ایجاد می‌شود و وفاداری آنان را نسبت به سرزمینشان تقویت می‌کند و به افراد نشان می‌دهد که باید شهروندانی متعهد باشند.

این رهنمود  ازطریق روشن ساختن تعهدات و توافقات عمومی در عرصه اجتماع و تصویرسازی پیشرفت‌های موفقیت‌آمیز کشور حاصل می‌شود. انتخابات به عنوان جلوه‌ای از مشارکت عمومی واجد چنین ظرفیت‌های وحدت بخش در جامعه است.

آسیب‌پذیری پیکارها و رقابت‌های انتخاباتی در ایران در ارتباط با همبستگی اجتماعی و وحدت ملی چیست؟

انتخابات در عین برخورداری از ظرفیت‌های وحدت بخش در جامعه، می‌تواند به عنوان یک عامل تهدید نیز محسوب شود. این امر بیانگر ابعاد چند وجهی تهدیدزا و فرصت بخش آن است. یکی از این آسیب‌ها، ناشی از فقر اخلاق در کارگروهی و تمرین مردم سالاری، نفس مداری، عدم پایبندی به قواعد سیاسی و رقابت سالم و تفوق منافع فردی و شخصی بر منافع جمعی و ملی در میان برخی نامزدها، جناح‌ها و احزاب یا طرفداران آنهاست.

مساله دیگر سعى خصمانه‏ دشمنان  بر کمرنگ‌سازی حضور و از بین بردن انگیزه مشارکت مردم و ناامید سازی جامعه نسبت به نتیجه و دستاوردهای آن است. با توجه به شرایط بین‌المللی و منطقه‌ای انتخابات جاری مجلس شورای اسلامی ‌در ایران از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.

این انتخابات در شرایطی برگزار می‌شود که جمهوری اسلامی‌ ایران با پیمودن مسیر  مقاومت و پایداری در برابر فشارهای نظام، بسیاری از کشورهای غربی را نسبت به تحولات سیاسی منطقه و جهان در آینده نگران ساخته است. تحولات اخیر در خاورمیانه و بیداری اسلامی‌ در منطقه روز به روز بر عمق استراتژیک ایران در منطقه و جهان افزوده و سیاست‌های یکجانبه‌گرایی متکی بر قدرت نظامی‌ آمریکا را در منطقه با شکست کامل مواجه کرده است.

به علاوه ضعف در انسجام اجتماعی، بی‌ثباتی و اختلاف در میان نخبگان جامعه، ضعف در پیش‌بینی تهدید دشمن، قانون‌ستیزی کاندیداها، گروه‌های سیاسی و نخبگان کشور، کاهش اعتماد به رسانه ملی و ضعف در اقناع‌گری جامعه و مدیریت افکار عمومی‌ در زمان انتخابات، برخی از مصادیق آسیب‌پذیری‌ها و چالش‌های داخلی است که در صورت فعال شدن آنها همزمان با انتخابات می‌تواند انتخاباتی را که از مولفه اقتدار و پشتوانه نظام است‌ با چالش  مواجه کند.

برای رعایت بیشتر همبستگی و منافع ملی در تبلیغات انتخابات، چه تمهیداتی لازم است مورد توجه قرار گیرد؟

پاسخ این سوال در قانونگرایی و حفظ منافع  و مصالح ملی خلاصه می‌شود. همه موظف‌اند قانون را رعایت کنند. مبنا و حد و مرز همه اقدامات و رفتارهای انتخاباتی باید قانون باشد.

همه شهروندان و مسوولان و افرادی که به نوعی در انتخابات نقش دارند، باید  قانون را بپذیرند و تسلیم الزامات قانونى شده و نسبت به قانون و الزامات آن تمکین کنند. مبنای حرکت و مشى ملت و مسوولان و نامزدها، قانون بوده و قانون  ملاک و معیار قضاوت‌ها و سنجش رفتار‌هاست.

به نظر می‌رسد رقابت نامزدهای انتخاباتی نیز باید از چارچوب‌ها و شرایطی برخوردار باشد که به این وفاق جمعی کمک کند.

رقابت‌ها باید سالم، منصفانه و در چارچوب قانون و «برنامه‌محور» باشد. نامزد‌های انتخاباتی نباید از مسیر و جاده‏ انصاف خارج شوند.

هر نامزدی حق دارد برنامه‌های خود را عرضه کند و به نقد برنامه‌های رقبا بپردازد؛ مشروط بر این‌که این نقادی توام با تخریب، بى‏انصافى، بداخلاقی و حرمت شکنی و تجاوز به حریم‌های خصوصی نباشد و به کتمان حقایق یا قلب واقعیت نینجامد.

تجربه نشان داده ملت ایران مردمی فهیم، وقت شناس، آگاه و با تدبیر هستند. قطعا ضمن حضور وسیع و گسترده در انتخابات، به کسانی اقبال نشان می‌دهند که درد کشور و مردم را می‌شناسند، با مردم یگانه و صمیمى و صادق و از فساد، اشرافیگرى و تجمل‏پرستى به دور هستند. منافع و مصالح  جمعی، عام، ملی و کشور را برمصالح فردی، گروهی و قبیله‌ای ترجیح می‌دهند.

دارای برنامه و چارچوب کاری هستند و به طورکلی با رویکرد و نگاه عالمانه به مسائل، در چارچوب قانون، تحقق توسعه همه‌جانبه ملی و عدالت اجتماعی... و وظیفه‏ نمایندگی مجلس که وضع قوانین مورد نیاز کشور و نظارت است  را دنبال می‌کنند.

رسانه ملی هنگام انتخابات چگونه می‌تواند در خدمت تعمیق همبستگی ملی قرار گیرد؟

همبستگی ملی را در مفهوم عام آن، می‌توان محصول کارکرد و تعامل متناسب مردم، دولت و نهادهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی  دانست. در این میان  رسانه ملی به عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای اجتماعی که دارای بردی سراسری و کلان است،‌ کار ویژه‌های مختلفی دارد که از جمله ایجاد هماهنگی و ثبات، تعمیق همبستگی ملی و جامعه‌پذیری سیاسی، به عنوان مهم‌ترین برآیند  این کارکرد و وظایف محسوب می‌شود.

رسانه ملی، به عنوان فراگیرترین و پرمخاطب‌ترین رسانه در داخل کشور، بویژه در ایام انتخابات با حفظ بی‌طرفی از یکسو و آگاهی بخشی به جامعه از دیگر سو می‌تواند نقش بسیار حیاتی در چگونگی ساخته شدن واقعیت اجتماعی، از جمله انتخابات یا در چگونگی تعریف روابط میان گروه‌های اجتماعی در ایران ایفا کند.

تلاش دست‌اندرکاران رسانه ملی جهت فهم و بازنمایی‌های اهمیت حضور مردم در صحنه با بهره‌گیری از متدهای علمی و توام با صداقت و تحلیل و نقد تلاش‌های انجام شده در گذشته برای بازتاب محتوایی انتخابات در رسانه ملی، فارغ از این‌که سیاست‌های رسانه‌ای درباره انتخابات تاکنون چه بوده و چه تغییراتی کرده است می‌تواند شناخت بهتری از شیوه‌ها، جهتگیری‌ها و مشکلات رسانه مذکور در قبال انتخابات پیش رو به دست دهد و مسوولان آن را در سیاستگذاری بهتر یاری رساند.

چنین مطالعه‌ای، گامی در جهت فهم عملی و نظری فرآیند شکل‌گیری مشارکت‌های سیاسی و اجتماعی محسوب می‌شود که در نتیجه تأثیر این نهاد برروندهای اجتماعی و تقویت جریان‌های همگرایانه در جامعه، برای ایجاد همبستگی ملی، ایجاد روح جمعی و خودآگاهی دینی و ملی تقویت روند جامعه‌پذیری و اجتماعی شدن ترسیم چشم‌انداز ایده‌آل‌های مشترک بسیار حائز اهمیت خواهد بود.

بر این نکته تاکید دارم که بدون تردید تحقق و قوام همبستگی ملی و اعتماد متقابل گروه‌های اجتماعی و فرهنگی به همدیگر و به نظام مستلزم وجود و تقویت روح جمعی و فراهم‌سازی بسترها و زمینه‌های قانونی برای  همیاری و مشارکت عمومی است.

از این رو ضروری است در کنار فراهم‌سازی امکانات قانونی لازم برای حضور مردم در عرصه رقابت، خدمات و اقدامات و تلاش‌های صادقانه نظام جمهوری اسلامی که از بدو پیروزی انقلاب اسلامی تا به امروز بدون توجه به قومیت، مذهب، طبقه و نژاد به صورت یکسان در جهت زدودن زنگار فقر و محرومیت در اقصی نقاط کشورانجام شده به نحو حکیمانه و مدبرانه توسط همه نهادهای فرهنگی، نخبگان و در راس آنها رسانه ملی به آگاهی اقشار مختلف مردم برسد و اطلاع‌رسانی مناسب در این رابطه صورت گیرد.

بعلاوه از طریق اجرای برنامه‌های مختلف فرهنگی ‌‌ـ‌ اجتماعی بویژه بهره‌گیری از مطبوعات، رسانه‌های جمعی، اصحاب قلم، ائمه جمعه و جماعات و سخنوران برجسته و متعهد و آگاه روحیه همبستگی ملی و مشارکت‌پذیری تقویت گردد.

 اندیشه‌های دینی و سیاسی حضرت امام خمینی (ره) به عنوان یک معیار اساسی و ملاک همبستگی‌ساز، وحدت بخش و مشارکت جو در تمام برنامه‌ریزی‌ها و سیاستگذاری‌های فرهنگی و اجرایی باید احیا و به صورت برجسته عملیاتی شده و مورد توجه قرارگرفته و در همه امور ساری و جاری شود.

علاوه بر آن همه نامزدها و طرفداران آنها ملزم گردند از دادن وعده و وعیدهایی غیرعملی و طرح شعارهای عوام‌فریبانه که موجب انباشت و تراکم مطالبات قومی و محلی، افزایش سطح انتظارات و تولید نیازهای کاذب شده و در نهایت منجربه کاهش مقبولیت و تضعیف پشتوانه مردمی نظام می‌گردد، خودداری کنند.

در این رابطه لازم است ضمن برگزاری نشست‌ها و جلسات مختلف با نامزدهای انتخاباتی، آنان را نسبت به پیامدها و عواقب این قبیل اقدام آگاه و توجیه کرد.

نخبگان، فعالان و نامزدهای انتخاباتی که به جای دعوت به منطق و استدلال، به تحریک احساسات و تهییج عصبیت‌های قومی و قبیله‌ای دامن می‌زنند، منافع کلان و ملی را فدای منافع آنی و زودگذر شخصی و جناحی می‌کنند، به جای ترویج و به کارگیری رویکرد حاکمیتی و ملی، رویکرد‌های خرد و فردگرایانه و خاص‌گرایانه را مبنای عمل و کنش‌های سیاسی ـ اجتماعی و برنامه‌ریزی‌های خود قرار می‌دهند؛ لازم است توجیه و آگاه شوند و در صورت امتناع و اصرار بر ادامه رویه نادرست خود،  فعالیت‌های آنان در مجاری قانونی هدایت شود.

سالار سیف الدینی