جذابیت‌های زبان تکنیک در سینما

بخش اول این برنامه که به بیان تاریخچه پیدایش سینما و ابزارآلات و تکنیک‌های فنی سینما می‌پردازد، در ادامه روند برنامه‌سازی درخصوص سینما تولید می‌شود. در این میان «فانوس خیال» را می‌توان قدیمی‌ترین برنامه در این طیف دانست که اوایل دهه 60 با اجرای اکبر عالمی اجرا می‌شد و صرفا روی افکت‌های مختلف سینمایی تکیه داشت.

«هنر هفتم» (68-69)‌ برنامه‌ای دیگر بود که به معنای خاص، سینما را به عنوان یک هنر برای علاقه‌مندان و مخاطبان تلویزیون معرفی می‌کرد.

این روند کم‌کم ادامه یافت و هر چند سال یکبار شاهد تولید برنامه‌های مختلفی در سیما بودیم که هریک تلاش می‌کردند از منظر خاص خود به تحلیل و واکاوی موضوعی و ساختاری سینما بپردازند.

برنامه‌هایی همچون سینما یک، صد فیلم، سینما سینما و... در همین گروه جای می‌گیرند و تولیدکنندگان آینه جادو نیز بخش اعظمی از تجربه برنامه‌سازی خود را در حوزه سینما منتج از چنین برنامه‌هایی در تلویزیون می‌دانند.

فرهاد ابتدایی (تهیه‌کننده آینه جادو) معتقد است: در حال حاضر ذهن جوانان ما از این‌که با نقد فیلم و لایه‌بندی‌های مفهومی آثار مختلف آشنا شوند، اشباع است و اصل مطلب را از دست داده‌اند؛ مثلا یک دانشجوی سینما کمتر متوجه شاخصه‌های یک تدوین خوب می‌شود؛ پس در این گروه تولیدی و بعد از سال‌ها برنامه‌سازی درخصوص سینما، به این نتیجه رسیدیم که یکی از مهم‌ترین سویه‌های سینما در رسانه دیداری فراموش شده و آن قسمت فنی فیلم است. هرچند در برنامه‌های مختلف درباره نور، دوربین و دیگر ادوات فنی سینما صحبت به میان آمده، اما درخصوص ماهیت آن کمتر توجهی شده است. به هر حال زبان سینما شامل تکنیک‌های تدوین، نورپردازی و فیلمبرداری است و در این میان جای چنین برنامه‌ای را خالی دیدیم.

وی اقتصاد و تکنولوژی سینما را محور اصلی تولید این برنامه می‌داند و می‌گوید: ابتدا سعی داشتیم برنامه‌ای را مختص دانش‌آموختگان سینما تولید کنیم. بسیاری از دانشجویان این رشته نمی‌دانند اولین فیلمبرداری توسط ادیسون انجام شده و بعد از آن لومیرها دوربین فیلمبرداری را قابل حمل و به صورت متحرک درآوردند.

ابتدایی، شروع برنامه آینه جادو را مبتنی بر نگاهی گذرا بر تاریخچه سینما می‌داند و می‌گوید: هر دهه پیشرفت در صنعت سینما را در 3 تا 4 قسمت از برنامه گنجاندیم. مثلا ورود صدا در فیلم‌های صامت که در دهه 50 اتفاق افتاد یا ظهور تدوین پیشرفته فیلم‌ها در دهه 60، چند قسمت از برنامه را به خود اختصاص داد. همزمان با این روند، ساختار برنامه نیز دچار تغییراتی می‌شود. مثلا در قسمت‌های ابتدایی کلام کارشناس کمتر شنیده شده و تصویر نمود بیشتری می‌یابد. رفته‌رفته با پیشرفت این صنعت و تغییرات رو به رشد تکنولوژی و ادوات سینمایی، تعداد کارشناسان در برنامه نیز اضافه می‌شود و شاهد بخش‌های بیشتری با صدای کارشناس هستیم.

وی با اشاره به اسامی کارشناسان آینه جادو می‌افزاید: مسعود بهنام، ایرج تقی‌پور، بهرام دهقانی، ایرج رامین‌فر و مرحوم فواد نجف‌زاده از جمله همکاران بخش نخست این برنامه بودند و با ورود به مباحث جدید، احتمالا کارشناسان بیشتری به جمع ما اضافه خواهند شد. این افراد هر یک در بحث تخصصی خود صاحب نظریه و تجربه طولانی هستند.

آینه جادو به طور کلی در 3 قسمت مجزا بخش‌بندی می‌شود. بخش نخست که در حال حاضر هر هفته روی آنتن می‌رود، شامل 26 قسمت 30 دقیقه‌ای است که به تبیین تکامل فنی سینما می‌پردازد و ضمن توضیح درخصوص نحوه بهره‌برداری از ادوات فنی، به تولید محتوا نیز اشاراتی دارد.

دکتر مجید حسینی‌زاد (مشاور این برنامه) درخصوص روند تولیدی آینه جادو می‌گوید: در آینده تلاش می‌کنیم تاثیرات این تکنولوژی را در هنر سینما نشان دهیم و در قسمت دوم هنر هفتم را از منظر هنری و با تمام ضوابط آن بررسی خواهیم کرد و به ریشه‌های فیلمسازی در اجتماع، ماورا، فرهنگ و... می‌نگریم و امیدواریم در قسمت سوم این برنامه بتوانیم سینما را به عنوان یک وسیله ارتباطی و بیانی بررسی کنیم؛ یعنی زبان رسانه‌ای آن را برای مخاطب تبیین نماییم.

وی ادامه می‌دهد: سینما یک وسیله بیانی است و این تصویر قدرتمند از نشانه‌های متعددی همچون نور، دیالوگ، موسیقی، افکت، میزانسن و زاویه دوربین تشکیل شده که با جمع این نشانه‌ها مفهوم القا می‌یابد. پس در این برنامه ناگزیر هستیم ابتدا به بیان شیوه‌های بهره‌برداری از ادوات این نشانه‌ها بپردازیم و سپس با شناخت نظریه‌های هنری، به بحث سینمای رسانه‌ای ورود پیدا کنیم.

تجربه طولانی مدت گروه سازنده آینه جادو این امکان را فراهم آورده تا این برنامه مفاهیمی در خور توجه را به مخاطب انتقال دهد؛ حتی اگر بیننده با واژگان تخصصی سینما آشنا نباشد، ساختار این برنامه و رنگ‌بندی تصاویر آنقدر جذاب است که او را تا پایان، پای تلویزیون نگه می‌دارد.

حسینی‌زاد می‌گوید: تمام تجربیات برنامه سازی در حوزه سینما و بخصوص تولید برنامه سینما، سینما در گروه اجتماعی شبکه 3 سبب شد آینه جادو بسته کاملی را در اختیار مخاطب قرار دهد و اطلاع‌رسانی پرمحتوا را ـ که از اهداف تولید این برنامه بود ـ به بهترین شکل سازماندهی کنیم. از طرفی تلاش داشتیم به دانشجویان این رشته اهمیت تکنولوژی را یادآوری کنیم؛ چون در حال حاضر سینمای دیجیتال آوردگاه عنصری به نام تخیل است و سینماگران جوان باید با کارکردهای این عنصر در وجه هنری و رسانه‌ای سینما آشنا شوند.

بهزاد بیک‌وردی، کارگردانی آینه جادو را عهده‌دار است. وی حوزه فعالیت خود را در 2 بخش معرفی می‌کند و می‌گوید: بخشی از کارگردانی این برنامه شامل قسمت‌های فنی کار است که زاویه دوربین، نور صحنه، جهت‌گیری چهره کارشناسان هنگام اجرای برنامه و... را در بر می‌گیرد. در بحث چیدمان برنامه نیز وارد کارگردانی هنری می‌شویم که درجهت محتوای برنامه باید تصاویر فیلم‌های مورد بحث و نیز صحنه‌های مربوط به گفتار کارشناسان را روی تصاویر ضبط شده در استودیو سوئیچ کنیم.

وی ادامه می‌دهد: برای بخش پلی‌بک‌ها، فیلم‌هایی را از موزه فرانسه خریده‌ایم. این تصاویر شامل اولین نسخه کاری لومیرهاست و فیلم‌های دهه 20، 30 و 40 سینما را با کیفیت بسیار عالی و به‌صورت تصویرهای دیجیتال برای پخش در فواصل برنامه آینه جادو و قرارگیری در زیر کلام کارشناسان در اختیارمان گذاشت.

در بحث سینما و بازنمایی تئوری‌های فنی و هنری این رشته آیا همچون تولید برخی آثار تلویزیونی در حوزه علوم انسانی، سعی در بهره‌گیری از اندیشه‌های بومی و نظریه‌پردازان داخلی شده است؟

بیک وردی در پاسخ به این پرسش بومی‌سازی را جزو اهداف آینه جادو نمی‌داند و اضافه می‌کند: در بحث علم سینما، تاثیر اجزای تکنولوژیک این رشته مهم است. این که چرا فیلمی چون آواتار امروز ساخته می‌شود و در دهه‌های پیش توان تولد چنین آثاری وجود نداشته، از همین تکنولوژی سرچشمه می‌گیرد. در این میان هدف آینه جادو ارتقای سطح بصری مردم است. وقتی راجع به سینما صحبت می‌کنیم یک بار معنای عام سینما مدنظر است و یک‌بار موضوع و تاثیر‌گذاری آن بر مباحث روان‌شناختی و جامعه‌شناسی و تلاش ما این است نشان دهیم این تکنولوژی در حوزه کلی و بین‌الملل چه تاثیری بر پیشرفت این علم و صنعت داشته است.

مجید حسینی‌زاد در تکمیل صحبت‌های کارگردان برنامه می‌گوید: آینه جادو در حال حاضر تنها به بیان مبانی‌ای می‌پردازد که نیازمند توضیح کلیات است، ضمن این که در بخش فنی تنها می‌توان در حوزه بومی‌سازی صنعتی سخن گفت، مثل این که تا به حال توسط دوربین‌های وارداتی کار می‌کردیم و اکنون توان ساخت حساس‌ترین ادوات تصویربرداری را نیز داریم.

وی ادامه می‌دهد: بومی‌سازی به معنای برخورداری از سینمای ملی، در قسمت‌های آینده این برنامه نمود می‌یابد. وقتی وارد بررسی بعد رسانه‌ای سینما می‌شویم، مفاهیم مربوط به زبان و لهجه به میان می‌آید. به طور کلی سینما یک زبان عام است و در هر کجای دنیا می‌تواند پیام را انتقال دهد، اما وقتی از زبان گذر کنیم، به لهجه می‌رسیم که به عنوان عنصری بومی برای هر قوم و کشور محسوب می‌شود. اینجاست که کار سینماگران داخلی سخت می‌شود، چون باید در ساخت آثار داخلی مفاهیم بومی را وارد کنند تا از این طریق مخاطب ایرانی را در مقابل زبان مفهومی فیلم‌های بیگانه واکسینه نمایند و در این مرحله مسلما از حضور نظریه‌پردازان و فیلمسازانی که از طریق سینما حرفی برای گفتن دارند، بهره‌مند خواهیم شد.