گرمایش جهانی، عامل اصلی تغییرات اقلیمی

براساس گزارش IPCC، دمای سطح کره زمین در فاصله سالهای 1861-2000 میلادی حدود 6/0 درجه سانتی گراد افزایش یافته است.
افزایش درجه حرارت زمین به این مفهوم است که مقدار انرژی اتمسفر افزایش یافته است. این انرژی اضافی اغلب به صورت سیلیکون ، طوفان و سایر آشفتگی ها آزاد می شود.
تبخیر و تعرق سریع تر در نقطه ای دیگر سبب خشکی می شود و تشکیل ابر بیشتر هم در منطقه ای دیگر باعث بارندگی بیشتر از حد معمول می گردد.
دکتر عبدالله صداقت کردار، رئیس پژوهشکده هواشناسی و علوم جو، به یکی از اصلی ترین عوامل تغییر اقلیم یعنی گازهای گلخانه ای اشاره می کند و این گونه توضیح می دهد که: «آن قسمت از انرژی خورشید که به زمین می رسد، باعث گرم شدن آن می شود.
زمین نیز انرژی دریافتی روزانه خود را در ساعات شب به صورت طول موج بلند به اتمسفر محیطی می تاباند. ذرات و عناصر و موادی که در اتمسفر وجود دارند در ساعات شب این اشعه بلند تابش شده از زمین را دریافت می کنند و مانع نفوذ آنها به فضا می شوند.
این مواد همان گازهای گلخانه ای هستند که باعث گرم شدن اتمسفر مجاور زمین می شوند و از مهمترین آنها می توان به دی اکسید کربن CO2، بخار آب H2O)، N2O)، متان CH4)، No) اشاره کرد.
CFC یا همان کلروفلوروکربن ها نیز که در دهه 1920 برای مصارف سردخانه ای و اسپری ها وارد عرصه شدند، جزو همین گازها هستند.
دکتر صداقت کردار خاطرنشان می کند که در شرایط طبیعی منابع تولیدکننده و نیز جذب کننده این گازها به گونه ای عمل می کنند که حالت تعادلی در این میان به وجود می آید و غلظت گازهای گلخانه ای ثابت باقی می ماند؛ در نتیجه ، میزان گرم شدن محیط هم یکنواخت خواهد بود، اما پس از انقلاب صنعتی اروپا و از سالهای 1880 به بعد بتدریج حجم انبوهی از سوختهای فسیلی استخراج و مصرف شدند که در این سوخت و ساز مقادیر متنابهی CO2 بتدریج وارد جو شد.
نظر به این که عمر ماندگاری این گاز به دلیل کامل بودن پیوندهای شیمیایی آن طولانی (بیش از 100 سال) است ، لذا بتدریج غلظت آن در اتمسفر افزایش می یابد که باعث افزایش اثر گلخانه ای و در نتیجه ازدیاد دمای کره زمین می شود.
البته تغییر کاربری زمین و نیز تخریب اکوسیستم طبیعی هم مبنای دیگری برای افزایش این گازها محسوب می شوند.


وقتی انسان هوا را آلوده می کند

انسان علاوه بر تغییر اقلیم از طریق افزایش گازهای گلخانه ای ، وظیفه مخرب خود را از طریق افزایش تولید آئروسل ها (ذرات ریز معلق در هوا) نیز به خوبی انجام داده است.
آئروسل ها از طریق مستقیم (جذب و پخش تابش) و غیرمستقیم (تاثیر بر فرآیندهای ابر) اقلیم را تحت تاثیر خود قرار می دهند.
این ذرات عمدتا حاصل فعالیت های آتشفشانی ، آتش سوزی جنگل ها، وزش باد در صحاری خشک ، اکسیداسیون گازها و فعالیت انسان به خصوص فعالیت های صنعتی او هستند.
فاطمه رحیم زاده ، عضو هیات علمی پژوهشکده هواشناسی و علوم جو و نیز سرپرست طرح آشکارسازی تغییر اقلیم در کشور، توضیح می دهد که از آنجایی که ساختار شیمیایی این مواد عمدتا حاوی مواد کربنه و گوگردی است که انحلال آنها در آب باران باعث بارش باران های اسیدی می شود. وی سهم جنگل زدایی را در تزریق CO2 به جو حدود 25 درصد می داند.


ال نینو، پسربچه بازیگوش

گاهی اوقات طبیعت هم سعی در افزایش دمای یک منطقه و کاهش دمای منطقه ای دیگر دارد. ال نینو یکی از همین اتفاقات طبیعی است.
احمد عسگری ، عضو هیات علمی پژوهشکده هواشناسی و علوم جو، درباره این پدیده توضیح می دهد که : «ال نینو واژه ای است که گرمایش گسترده آبهای لایه بالایی شرق حاره ای اقیانوس آرام را که به مدت یک سال و بیشتر تداوم دارد، نشان می دهد.
در ال نینو آب منطقه ساحلی در این ناحیه به طور غیرمعمول گرم و سبب می شود هوای بالای آن هم به طور غیرمعمول گرمتر شود. این گرم شدن هوا می تواند 3تا 5سال هم طول بکشد.
این حالت بر گردش عمومی جو تاثیر می گذارد، به طوری که برخی محققان معتقدند باعث تغییر اقلیم می شود.


پیامدهای جبران ناپذیر

شواهد متعددی وجود دارند که حاکی از تغییر اقلیم هستند. رحیم زاده یکی از پیامدهای تغییر اقلیم و گرمایش جهانی را بالا آمدن سطح آبهای آزاد می داند که علت عمده آن ذوب شدن بخشی از برف و یخ عرضهای جغرافیایی بالا و انبساط آبها است.
وی همچنین تغییرات اقلیم را سبب تغییر در اکولوژی اقیانوس ها برمی شمارد، زیرا پلانکتون ها به تبادل حرارت بین سطح اقیانوس ها و جو و پوشش ابر حساسند. تغییر اقلیم همچنین الگوهای کشاورزی را برهم می زند.
رحیم زاده عنوان می کند که تحقیقات نشان داده اند با زیادتر شدن مقدار CO2 بیشترین گرما در نواحی قطبی بروز خواهد کرد و چون یخچال ها و یخهای شناور ضامن پایداری قطب هستند، تغییر آب و هوا در مناطق قطبی می تواند توازن وزنی توده های یخی را تغییر دهد و سبب ایجاد تغییراتی در میزان ارتفاع آب اقیانوس ها شود که دارای اثرات بالقوه جهانی خواهد بود.
وی می افزاید: آب شدن یخهای شناور قطب باعث بالا آمدن محسوس سطح آب دریاها نمی شود، اما ذوب شدن آنها بر اثر تغییرات آب و هوا ممکن است باعث ازدیاد خروج صفحات یخ از توده های یخ قاره ای شود.
توازن وزنی توده های یخی قاره ای نیز بر تغییرات بارندگی و تبخیر اثر دارد. دمای بالا باعث تبخیر و نیز ذوب شدن بیشتر یخها در مناطق ساحلی می شود که ازدیاد رطوبت اتمسفر به بارندگی بیشتر کمک می کند.
وی معتقد است هر اتفاقی در هر گوشه ای از اتمسفر می تواند باعث تغییر در گوشه ای دیگر شود، زیرا جو دارای گردش عمومی است ، که می تواند این اتفاق را به وجود آورد. رحیم زاده می افزاید رطوبت زیاد در جو برای سیستم های بارش ، منابع آبی زیادتر از حدی را تولید می کند که بسیاری از وقایع مانند طوفان های رعد و برق و بارندگی های فراحاره ای یا طوفان های برف به دلیل همین رطوبت قابل دسترس بیش از حد است.
به عقیده او نمی توان این واقعیت را انکار کرد که زمین درحال حاضر دچار نوعی تغییر اقلیم شده است که پایان دادن به آن محتاج صدها سال سرمایه گذاری است.


کشورهای توسعه یافته ظلم می کنند

امروزه به این باور رسیده ایم که عوامل و پارامترهای متنوعی در تغییرات آب و هوایی موثرند، اما آن چیزی که نهادهای بین المللی بدان اهمیت می دهند، تولید و انتشار گاز دی اکسید کربن است ، زیرا بخش اعظم سوختهای فسیلی تبدیل به این گاز می شود.
باید توجه داشت که تا سال 1980 بیش از 80 درصد تولید CO2 در اثر مصرف بی رویه کشورهای اروپای شمالی - امریکا و ژاپن وارد محیط شده است و طی این مدت سهم بسیار ناچیزی به مجموعه کشورهای جهان سوم تعلق داشته است.
موقعی به اهمیت کار پی می بریم که متوجه می شویم کشورهای پیشرفته صنعتی برآنند تا برای کشورهای تولیدکننده نفت مالیات بر کربن تعیین نمایند و نیز برای کشورها سهمیه تولید گاز CO2 منظور کنند.
دکتر صداقت کردار عنوان می کند که کشورهای توسعه یافته براساس مواد کنوانسیون ریو موظف به کاهش تولید گاز CO2 و رساندن غلظت آن به سطح سال 1990 هستند.
اکثر این کشورها برای تحقق این امر کارخانه های باشدت آلودگی زایی بسیار بالا را به کشورهای در حال توسعه انتقال می دهند و در ضمن می کوشند از فناوری های پیشرفته با راندمان بسیار بالا و انرژی های جایگزین شونده چون باد، جزر و مد و خورشید در کارخانه های تولیدی خود استفاده کنند.
به عقیده وی نتیجه اقدامات و سیاست های آینده کشورهای توسعه یافته قطعا به نفع کشورهای در حال توسعه نخواهد بود و این وضعیت ما را بر آن می دارد که علاوه بر آن که مساله تغییر اقلیم را در همه ابعاد مورد بررسی قرار دهیم و نسبت به اندازه گیری و کنترل غلظت گازهای گلخانه ای و دیگر موارد موثر در این تغییر کوشش شایان توجهی مبذول داریم.

فریبا فرهادیان