روایت ایرانی از تاریخ علم

کشورهای مختلف از موزه علوم تعاریف متفاوتی دارند و براساس این تعریف به دو دسته کشورهایی که دارای سابقه تاریخی زیادی هستند و کشورهایی که این‌گونه نیستند، تقسیم می‌شوند. دسته اول تعریفشان از موزه علوم و فناوری این گونه است که این موزه محلی است برای تدوین، جمع‌آوری و به نمایش‌گذاشتن موضوعات علمی. ما هم باید به این دیدگاه توجه داشته باشیم و اطلاعات، آثار و فعالیت‌هایی که در گذشته‌های خیلی دور در کشور در زمینه‌های علمی و تکنولوژیک محقق شده‌اند را جمع‌آوری، آنها را به روز کنیم و در نهایت در معرض دید بینندگان قرار دهیم تا با آن تعامل عملی داشته باشند و بفهمند در گذشته‌های دور چه اتفاقاتی می‌افتاده است و دانشمندان در زمینه علمی چه کارهایی می‌کردند.

این دیدگاه اول است، اما براساس دیدگاه دوم می‌توانیم از تئوری‌های علمی و پایه‌های دانش استفاده کنیم و پدیده‌های مختلف علمی را در قالب اشیا و اجسام قابل دیدن و شنیدن تبدیل کنیم. در کشورهای دارای سابقه تاریخی طولانی هر دو دیدگاه استفاده می‌شود و در کشورهایی که سابقه کمتری دارند دیدگاه دوم استفاده می‌شود.

ما روی هر دو دیدگاه که در سوال قبلی به آنها اشاره کردم، به‌صورت موازی کار کردیم. به همین دلیل هم در زمینه بازسازی تاریخ گذشته دانشمندان کار انجام شده، برخی اشیا ساخته شده و برخی تجهیزات و دستگاه‌هایی که شاید صدها و هزاران سال قبل اولین بار اختراع شده بازسازی شده است و هم برای نشان دادن مفاهیم علمی، مفاهیم اساسی و پایه‌ای علوم و حتی تکنولوژی، اشیایی طراحی، ساخته و خریداری شده‌اند. بازسازی تجهیزات علمی قدیمی، هم به‌صورت نرم‌افزاری و هم سخت‌افزاری بوده است.

به عنوان مثال دستگاه آب بالابری که در 500 سال پیش اختراع شده را بازسازی کرده‌ایم و در حال حاضر برای مونتاژ و نصب آماده است. این وسیله با استفاده از انرژی رودخانه و آب‌های جاری، می‌تواند زمین‌های کشاورزی را آبیاری کند و در واقع می‌توان گفت نوعی پمپ است. مهندسان ابتدا با استفاده از منابع تاریخی و به کمک نرم‌افزارهای مختلف این دستگاه را بازسازی کردند و سپس جزئیاتی که احتمال می‌دادند به صورت طبیعی باید در کنار آن می‌بوده را نیز به طرح افزودند.

وقتی بیننده وسیله‌ای را می‌بیند برایش سوال ایجاد می‌شود که این چیست؟ در حالت تعاملی برای پیداکردن پاسخ، خود بیننده وسیله را لمس می‌کند، راهنمایش را می‌خواند، با آن کار می‌کند و بدون این که فرد دیگری برایش توضیح دهد متوجه چیستی و چگونگی آن وسیله می‌شود. وجود توضیحات لازم به صورت عکس، انیمیشن و فیلم در کنار هر وسیله به فهم بهتر بازدیدکننده کمک می‌کند. ما سعی کردیم تا آنجا که امکان دارد عین وسیله اصلی را طراحی کنیم و در موزه به نمایش بگذاریم. منتهی در بسیاری موارد چنین چیزی امکان‌پذیر نمی‌شود. مثلا سازه‌ای که برای فضای بیرونی ساختمان، ساخته شده و پنج تا شش متر هم ارتفاع دارد را نمی‌توانیم داخل ساختمان موزه قرار بدهیم، اما به هر صورت سعی می‌کنیم تا حد امکان وضعیت ابتدایی و اصلی هر آنچه که در موزه‌ها هستند را حفظ کنیم.

خیر، نمی‌توانیم برابری کنیم و برای رسیدن به آنها راه طولانی را در پیش داریم. حقیقت این است که آنها ده‌ها سال زودتر از ما شروع کرده و صدها برابر بودجه گذاشته‌اند. ما هنوز نه به آن اندازه قدمت داریم و نه بودجه.

به دلیل این که همه کشورها سابقه تاریخی ندارند الگوی ما هر کشوری نیست، مثلا انگلستان الگوی ما نیست، اما چین و هند می‌توانند الگو باشند. با این کشورها ارتباط داریم و سعی می‌کنیم از تجربیات آنها استفاده کنیم. البته از کشورهایی مثل انگلیس هم تجربیاتی می‌گیریم، اما الگو با تجربه فرق می‌کند. اگر بخواهیم الگویی برای خودمان مشخص کنیم لازمه‌اش خیلی موارد است.

به طور کلی باید گفت در اصول شیوه‌شناسی علمی مرسوم نیست که کپی‌کاری کنیم. در ضمن فاصله فرهنگ‌ها این الزام را ایجاد می‌کند که حتما طرح موزه را منحصر به فرد‌ اجرا کنیم یعنی چیزهایی که قرار است ما به شکل خاص و بومی خودش در حوزه علم اجرا کنیم، لزوما همان چیزهایی نیست که در کشورهای دیگر انجام گرفته است. به عنوان مثال مفهوم انتقال الکترون از سیم به ده‌ها شکل مختلف قابل ارائه است و حتی می‌توان با دید فرهنگی این موضوع را به بازدیدکننده نشان داد.

از طرف دیگر، ما دانشمندانی داریم که صدها و هزاران سال پیش زندگی می‌کردند، اما کل تاریخ ایالات متحده که به 350 سال هم نمی‌رسد، حتما از این نظر خالی است، اما در حال حاضر مشکل ما این قبیل تعاریف نیست. بزرگ‌ترین مشکل ما نداشتن فضاست.

سال 88 یکی از گالری‌هایمان را راه‌اندازی کردیم و ان‌شاءالله مکان بعدی آخر امسال راه‌اندازی می‌شود. برای مکان سوم در حال رایزنی هستیم که آن هم در حدود یک سال دیگر راه‌اندازی و تجهیز می‌شود که متاسفانه این مراکز پراکنده هستند.

در حال حاضر این دیدگاه در موزه‌داری نوین هست که شما باید وارد جامعه شوید و بین مردم قرار بگیرید. نمایشگاه‌های سیار هم براساس همین دیدگاه برگزار می‌شوند. در واقع رسالت اصلی موزه‌های علم دیگر با آن سلایق و دیدگاه‌های سنتی مطابق نیست.

در دیدگاه جدید خیلی مهم است که در بازدیدکنندگان ایجاد انگیزه کنیم و از طرفی این باور را در آنها ایجاد کنیم که اگر در گذشته پدران ما توانسته‌اند به این جایگاه از علم برسند پس امروز هم این امر خصوصا با پیشرفت صعودی علم، کاملا شدنی است.

حتما این اتفاق می‌افتد، البته این اتفاق باید براساس تفاوت‌های فرهنگی و قالب‌های فناوری ما باشد. در موزه علم انگلستان که مهد انقلاب صنعتی و تغییرات فناوری اخیر است، بر این وجهه‌ از علم یعنی دانش خالص و تجربی تاکید می‌شود. در حالی که شرق مهد فلسفه و حکمت است.

این ویژگی که در اینجا وجود دارد، باعث می‌شود تا نحوه ارائه علم به مردم هم متفاوت باشد. به عنوان مثال کلون‌کردن (شبیه‌سازی) که از نظر اخلاقی هم ممنوع است، در آنجا نمایش داده می‌شود. ما باید مفاهیم و اخلاقیاتی که در مذهب ما هست را در کنار این موضوعات نشان دهیم.

یکی از موضوعاتی که ما را خیلی از موزه‌های نه‌تنها اروپا بلکه تمام دنیا متمایز می‌کند بحث تمرکز و پیگیری علومی است که در قرآن مطرح می‌شود. وقتی ما در چند جای دنیا این مساله را مطرح کردیم (به‌رغم این که مسلمان هم نبودند) آن را پسندیدند و حتی به این فکر افتادند که چگونه می‌توان از متون دینی و ادبی جوامع مختلف در فهم بهتر مسائل علمی استفاده کرد و موجبات تعاملی‌کردن علوم مختلف را فراهم کرد. حتی در کشورهای اسلامی که کم و بیش یکسری از این گونه موزه‌ها را دارند شاید هنوز به این تفکر نرسیده‌اند ولی ما در اینجا به صورت جدی روی آن کار می‌کنیم و به‌رغم این که پیچیدگی‌های کار هم زیاد است همکاران خیلی با انرژی زیاد روی این مساله کار می‌کنند و نکات مبهم را استخراج می‌کنند.

به عقیده من، به دلیل این که ما می‌خواهیم در این زمینه کاملا مستقل و به دور از الگوبرداری باشیم تقریبا می‌‌توان گفت هر فعالیتی که انجام دهیم تا 90 درصد موفق خواهد بود. در واقع وقتی قضیه به چالش می‌افتد که مشابه زیادی داشته باشد مثلا آمریکا حدود 48 ـ 47 موزه علوم دارد. بنابراین موزه چهل و نهم باید یک چیز متفاوت باشد.

کل این شکاف را باید با زبان ساده پر کرد. در واقع، موزه نه دانشگاه کلاسیک است که در آن از افراد مختلف بخواهیم تحقیقات بکنند و نتیجه آن را به عنوان یک تز کلاسیک به ما برگردانند و نه آنقدر سبک است که تحقیقات و تلاش‌های دانشمندان را بی‌ارزش جلوه دهیم. در واقع شیوه‌شناسی ارائه مطالب باید متناسب با فرهنگ مردم، باورها و‌ آموزه‌‌هایشان باشد. این نیست که چیزی که در یک جایی اتفاق افتاده لزوما شیوه‌شناسی مناسبی برای ما باشد. مردم ما با وجود تاریخ و گذشته غنی‌شان چیزهایی دارند که آنها را متفاوت و برجسته می‌کند.

همین ویژگی‌ها در عمل باید به آنها ارائه شود. تصورم این است که به این ترتیب هر کاری انجام شود تا بتواند انعکاسی از این ویژگی‌ها باشد، یعنی باورها و ارزش‌های تاریخی کشور را نشان دهد طبیعتا فعالیت‌های موزه را برجسته می‌کند.