سرگذشت مسافران جاده طولانی جنگ

در یک نگاه کلی، داستان این اثر از روز سوم شهریور 1320 و ماجرای هجوم روس‌ها از شمال شرقی خراسان به ایران و اشغال ایران توسط متفقین آغاز می‌شود و با پایان جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به‌پایان می‌‌رسد. البته در جلدهای میانی این مجموعه واقعه 15خرداد1342، فعالیت‌ مبارزاتی گروه‌های اسلامی، تظاهرات مردمی، پیروزی انقلاب اسلامی و خرابکاری‌های گروهک‌های ضدانقلاب در کردستان هم به تصویر ‌کشیده می‌شود.

نویسنده درباره تقسیم حوادث داستانی در جلدهای چهارده‌گانه اثر خود به نکاتی اشاره کرده که 7 جلد نخست این اثر به جریان حضور روس‌ها در ایران اختصاص دارد و در جلدهای بعدی حادثه 15 خرداد 1342، مبارزات و پیروزی انقلاب اسلامی‌و چگونگی آغاز و پایان جنگ تحمیلی مدنظر قرار می‌گیرد. 4 جلد آخر این رمان هم به حوادث جنگ تحمیلی می‌پردازد.

قهرمانان اصلی داستان 2 شخصیت مرئی و نامرئی هستند که در واقع این دو شخصیت دوست هستند و وقتی روس‌ها به ایران حمله می‌کنند شخصیت نامرئی به نام «مرگان»‌ در ابتدای هجوم متفقین به مدت 9 ساعت و به‌تنهایی در تنگه باجگیران این جاده با آنها مبارزه کرده است. این شخصیت که نامرئی است شروع به ضربه‌زدن به منافع روس‌ها می‌کند. شخصیت مرئی هم یک سرجوخه ژاندارمری با نام سیدرضا شریفی است که به یک افسر زن تاجیک که در ارتش روسیه خدمت می‌کند علاقه‌مند می‌شود. این خانم که عالیه نام دارد دانشجوی پزشکی است که در ارتش خدمت می‌کند و بعد با هم فرار می‌کنند.

سیدرضا 35 سال از کشور خارج می‌شود و به این بهانه، در قسمتی از رمان حضور ندارد و دوباره در روز‌های آغاز جنگ تحمیلی در حالی که پیرمردی است به ایران برمی‌گردد و به خرمشهر می‌رود و مجددا به داستان بازمی‌گردد.

در مجموع، شخصیت‌پردازی نامرئی و انتخاب نام مرگان برای قهرمان این رمان که مانند روح در تمام نقاط حاضر بوده و حس مرگ‌آور برای سربازان روسی به همراه داشته، یکی از نقاط مثبت رمان جاده جنگ است. علاوه بر این دو شخصیت مرئی و نامرئی، در حدود 100 شخصیت دیگر هم در این مجموعه وجود دارد که به فراخور زمان وارد صحنه می‌شوند.

اغلب موضوعات رمان جاده جنگ واقعی و مستند است. فقط در ابتدای رمان به دلیل کمبود اسناد این رقم کاهش یافته، ولی با این حال 50 تا 60 درصد واقعیت این دوره باز هم واقعی است و به همان صورتی که در تاریخ آمده دراین رمان آمده است.

در واقع استخوان‌بندی اصلی رمان واقعی و مستند است و می‌توان این رمان را خلاصه‌ای از نیم قرن حوادث و رویدادهای ایران دانست. فضای اصلی این رمان هم کل کشور است، اما با توجه به حوادثی که در دوره جنگ جهانی دوم و با تجاوزات روسیه به خراسان روی داد این رمان از خراسان شروع می‌شود و به خراسان هم ختم می‌شود.

درباره عنوان رمان جاده جنگ هم نکته اصلی اشاره‌ای است به استفاده‌ای که متفقین در زمان جنگ جهانی دوم از موقعیت استراتژیک ایران کردند و مهمات و ادوات نظامی‌ را برای کمک به روس‌ها از جاده شاهرود به روسیه فرستادند و عملا این جاده به پل پیروزی متفقین در این جنگ منجر شد. بعدها دوباره این جاده نقش مهمی ‌در دوره انقلاب ایفا کرد. در واقع این جاده کنایه و نمادی است از این‌که جنگ هیچ‌گاه تمام نمی‌شود و ادامه دارد.

شباهت‌هایی میان رمان «جاده جنگ» نوشته منصور انوری و رمان «برباد رفته» نوشته مارگارت میچل دیده می‌شود که به نظر می‌رسد به دلیل موقعیت‌های زمانی و مکانی و همچنین ادبی‌تربودن رمان بر باد رفته، نویسنده رمان جاده جنگ سعی کرده به عنوان الگوی نگارشی خود گوشه‌چشمی ‌هم به رمان به‌یادماندنی مارگارت میچل داشته باشد.

رمان جاده جنگ نثر ساده و بی‌آلایشی دارد: «در مقابل سرهنگ افشارلوف سروان بهرامی، با همان سر و وضع آراسته، اما مغموم و متفکر، نشسته و از پنجره به بیرون خیره شده بود. در اتاق آنها که نسبتا بزرگ و مجهزتر از بقیه اتاق‌های هتل بود، چند افسر ارشد دیگر در حال بازی با ورق بودند. دود سیگار فضای اتاق را انباشته بود و سر و صدای آنها از لابه‌لای پرده‌های دود به گوش می‌رسید...» ( ص 215)

اگرچه مجموعه جاده جنگ سوژه اصلی و یکسانی را در تمام جلدها دنبال می‌کند، اما هر جلد از داستان مستقلی برخوردار است که می‌‌توان درباره هر یک از آنها به صورت مستقل نظر داد.

منصور انوری در رمان جاده جنگ از زوایای گوناگون به حوادث تاریخی پرداخته که در کتاب‌های دیگر کمتر به چشم می‌‌خورد. او توانسته به خوبی آنها را در این مجموعه انعکاس دهد و جذابیت‌های بسیاری را برای مخاطب ایجاد کند.

البته اغلب رمان‌ها از آغازی تکراری برخوردارند که این تکرار در رمان جاده جنگ دیده نمی‌‌شود. بویژه نقطه آغاز جلد سوم که زیبا و نوآورانه و با وصف فضای قهوه‌خانه‌های جاده مشهد‌‌ ـ‌ قوچان که پاتوق روس‌ها بوده، نوشته شده و نویسنده پرداخت مناسبی از افراد حاضر در این قهوه‌خانه‌ها و گرایش‌های آنها ارائه داده است. با این حال، اگرچه این اثر از روایت خطی برخوردار است، اما به دلیل برخی از ریزه‌کاری‌ها مانند برگشت به عقب و زندگی شخصیت‌های قصه در طول رمان، برخی از حوادث به عنوان خرده‌داستان روایت شده‌اند.

یادآوری این نکته هم خالی از لطف نیست که داستان‌نویس معمولا امری ذهنی را توصیف می‌کند، اما به امور عینی نیز نیازمند است. گزارش‌های دقیق و برخی از توصیف‌های انوری در رمان جاده جنگ گویای مطالعه‌ حاشیه‌ای است.

در مجموع، رمان جاده جنگ در سبک کلاسیک نوشته‌ شده است و به دلیل به‌تصویرکشیدن برهه‌های تاریخی کشور در قالب مجموعه‌ای به هم پیوسته، برای بزرگسالان، تاریخ‌خوانی و برای جوانان جذابیت قهرمانان را همراه دارد.