از تراژدی تا تعزیه

آشنایی با واژه تراژدی به معنای «سوگنامه» و «غمنامه» برای مخاطبان فارس‌زبان و بویژه اهل فرهنگ، امر متداولی است. تعریف تخصصی‌تر و به اصطلاح تئاتری این واژه عبارت است از: نمایشی که قهرمان اصلی آن از بزرگان و جوانمردان باشد و حسادت لئیمان و مکر فرومایگان در کنار غفلت و ناآگاهی قهرمان، سرانجام به فرجام تلخی گرفتار شده و سرنوشت او را به چنگال چنان رنجی می‌اندازد که روایتش برای دیگران، منجر به اندوه و تأثر شنونده خواهد شد.

در فرهنگ و زبان فارسی، واژه تعزیه از نظر مفهومی و آوایی، شبیه و همسنگ با تراژدی است که از ریشه «عزی» مأخوذ شده و معنای لغوی آن «به سوگ کسی نشستن» می‌باشد. از نظر اصطلاحی نیز به نوع خاصی از نمایش اطلاق می‌شود که توسط شبیه‌خوانان و با استفاده از لباس و تجهیزات نمایشی به صورت خیابانی و میدانی، جهت یادآوری مصیبت سرور شهیدان ابی عبدالله حسین(ع) و گریه برای ایشان و یارانشان به اجرا درمی‌آید و برخی کارشناسان تعزیه و نمایش آیینی، آن را برگرفته از مراسم کهن و باستانی «سوشون» یا سیاوشان به شمار می‌آورند که در عزای سیاوش، شاهزاده ناکام ایرانی قبل از اسلام برگزار می‌شده است و در جریان آن، ماتم سیاوش و گرفتار شدن وی در دام بلا و بدعهدی تورانیان به صورت مونولوگ (تک سرایی) توسط یک راوی و گروه همسرایان نقل می‌شده است. گروهی نیز آن را صورت تکامل یافته و نظام یافته مجالس نوحه سرایی و سینه‌زنی شیعیان می‌دانند که پس از واقعه عاشورا نخستین بار در میان گروهی از مردم کوفه موسوم به توابین به اجرا درآمد، بعد از آن مراسم عزاداری و بزرگداشت یاد شهیدان کربلا در گوشه و کنار جامعه پهناور اسلامی به شکل‌های مختلف و نامنسجم برگزار می‌شد و در زمان حکومت دیالمه یا همان آل بویه و به دنبال آن دولت شیعی صفویان در ایران این مراسم مورد تایید و پشتیبانی حکومت مرکزی قرار گرفته و ضمن پذیرش قوام و اساس محکم‌تر، نوآوری و ظهور شیوه‌های جدید عزاداری نیز بتدریج تداول یافت و شاید بروز و شیوع تعزیه نیز ناشی از همین جریان باشد.

قدیمی‌ترین کتابی که درخصوص نظریه‌پردازی و چگونگی ساختار و شالوده متون ادبی بویژه ادبیات نمایشی به صورت منسجم و مستقل از دنیای قدیم به جا مانده، به روایت عموم فعالان این حوزه کتاب «فن شعر» ارسطو یا همان اثر معروف «بوطیقا» است.

کتاب یاد شده هرگونه آفرینش ادبی یا به طور تخصصی شعر را به 3 گروه تقسیم‌بندی می‌کند که شامل سروده‌های «لیریک» یا شعر غنایی، اشعار «اپیک» یا به تعبیری شعر حماسی و روایی، همچنین شعر دراماتیک و نمایشی است که دسته سوم 2 نوع اثر کمدی و تراژدی را دربرمی‌گیرد.

همان‌طور که پیش از این اشاره شد، شکل‌گیری تراژدی، همانند تعزیه از برپایی مراسم اعتقادی ریشه گرفته و مربوط به نوعی عبادت دسته‌جمعی بوده و در جریان آن یونانیان باستان پیرامون کوه «المپ» جمع می‌شدند تا برای خدایان ساکن بر بلندای این کوه، نمونه‌هایی از دام و دارایی‌های خود را پیشکش و قربانی کنند.

گفتنی است که گروه مردمی که برای اجرای مراسم قربانی به دامنه المپ می‌رفتند بزغاله‌ای با خود می‌بردند و پس از ادای مونولوگ طولانی و پرطمطراقی برای خدای خدایان «زئوس» و 2 فرزندش که به ترتیب خدای صلح و خدای جنگ بودند، بزغاله را قربانی می‌کردند و در واقع واژه تراژدی برگرفته از «تژی» به معنای آواز بزغاله است.

جالب این‌که تنها بخش باقیمانده از بوطیقای ارسطو، مربوط به چگونگی ساختار و شکل تراژدی است و حتی این گمان را برای برخی ایجاد کرده که در طول تاریخ عده‌ای برای آن که بشر هیچ دستاویزی برای خندیدن نداشته باشد یا شاید خود ارسطو با همین انگیزه بخش مربوط به کمدی را نابود کرده‌اند.

اصغر علی‌کرمی / جام جم