دشواری‌های بهداشت پشت میله‌های زندان

زندان پر از این فراموش شده‌های خودخواسته است، پر از آدم‌های جمع شده دور بساط تزریق، پر از آدم‌های بیمار و ناقل بیماری، مملو از آدم‌های گرفتار سوءتغذیه.

اینها اگر جزو 54 درصد بیمار روانی درون زندان نباشند حتما جزو 50 درصد فعال در حوزه مواد مخدرند و شاید هم جزئی از هر دو گروه؛ همان مبتلایان و ناقلان اعتیاد، هپاتیت، ایدز و سل، همان‌هایی که کنترل کردنشان مثل ایستادن مقابل بهمن است.

دکتر مرضیه فرنیا مدیرکل بهداشت و درمان سازمان زندان‌ها؛ اما پیشقراول جبهه پیشگیری و مقابله با بیماری‌های پرخطر است، مدیری که وجود هیچ نقصی در زندان‌ها را رد نمی‌کند و مدعی هیچ اقدام خارق‌العاده‌ای نیست، زنی که می‌گوید کاستی‌ها اگرچه کمر مجموعه تحت فرمانش را خم کرده اما هرگز نمی‌تواند سبب ناامیدی‌شان بشود.

البته با این وجود او پاسخ بعضی سوالات را نمی‌داند؛ این که اگر اداره امور بهداشتی و درمانی زندان‌ها با سرانه 250 تومانی معجزه نیست، پس چه می‌تواند باشد و اگر روزی طاقت‌ها در مقابل کمبود فضا، تجهیزات و نیروی انسانی متخصص طاق شود چه کسی مسوولیت گسترش بیماری‌های عفونی در زندان‌ها و سرایت آنها به مردم شهرها و روستاها را به عهده می‌گیرد؟

نام زندان‌ها با اعتیاد، هپاتیت، ایدز و سل عجین شده است یعنی بیماری‌هایی که همه را می‌ترساند. در حال حاضر وضعیت زندان‌های کشور از نظر این چهار بیماری چگونه است؟

ماهیت زندان با این بیماری‌ها آمیخته است، این را باید به عنوان یک واقعیت پذیرفت به این علت که کسانی که در کشور ما در زندان‌ها نگهداری می‌شوند عمدتا افرادی هستند که جرایم مرتبط با موادمخدر دارند. تقریبا نیمی از زندانیان ما به نوعی با موادمخدر سر و کار دارند، بنابراین طبیعی است که وقتی اینها وارد یک محیط بسته می‌شوند و زندگی دسته‌جمعی را تجربه می‌کنند، خطرهایی از جمله بیماری‌های پرخطر آنها را تهدید کند. دقیقا به همین علت هم هست که رئیس سازمان، معاون سلامت و مدیرکل بهداشت و درمان او در حوزه‌های مختلف سیاستگذاری در کشور حضور دارند و اگر کمیته‌ای به نام کمیته کشوری ایدز و کمیته کاهش آسیب در ایران وجود دارد، سازمان زندان‌ها هم یک پای کار است.

به گواه بررسی‌هایی که وزارت بهداشت انجام می‌دهد، زندان‌های کشور از نظر اچ ای وی و ایدز یک شیب کاهنده داشته است این در حالی است که در زمانی نه چندان دور ما با شیوع سه تا 3.5 درصد هم مواجه بوده‌ایم و امروز توانسته‌ایم این رقم را به 1.4 درصد برسانیم که این رقم نتیجه دیده‌وری‌هایی است که طبق برنامه‌های مراقبتی که در کل کشور برای جمعیت‌های پرخطر طراحی شده، انجام گرفته طرحی که در آن نمونه‌ها به صورت کاملا تصادفی و بدون نام به صورت سالانه انتخاب و توسط سازمان انتقال خون بررسی می‌شوند که خوشبختانه نتایج آزمایش‌ها نشان می‌دهد که ما توانسته‌ایم کنترل خوبی بر روی جمعیت پرخطر زندان داشته باشیم.

البته رسیدن به این مرحله اتفاقی نیست بلکه نتیجه اجرای دقیق برنامه‌های کاهش آسیب در زندان‌هاست. این برنامه‌ها و سیاست‌ها در مرحله اول شامل آموزش و اطلاع‌رسانی است این که وقتی فرد وارد زندان می‌شود به او بگوییم که چه خطری تهدیدش می‌کند و چه نوع رفتارها و روابطی می‌تواند باعث انتقال آلودگی شود. نکته جالب در این آموزش‌ها این است که چون زندانیان همیشه در مقابل آموزش‌هایی که زندانبان‌ها ارائه می‌دهند مقاومت می‌کنند ما از آموزش همسانان استفاده می‌کنیم یعنی از زندانیانی که توان ارائه این آموزش‌ها به سایر زندانیان را دارند کمک می‌گیریم و این باعث شده تا برنامه‌های کنترلی ما سرعت خوبی پیدا کند.

از دیگر برنامه‌های ما، فعالیت‌های مداخله‌ای از جمله درمان با متادون است. بارها گفته‌ایم ‌ نیمی از جمعیتی که وارد زندان می‌شوند جرایم مربوط به موادمخدر دارند که بخش عمده‌ای از آنها نیز معتادند و لازم است وقتی وارد زندان می‌شوند فکری به حالشان شود تا بلکه بتوانیم تمایلشان به مواد را کم کنیم.

ما سعی می‌کنیم با سم‌زدایی و روان‌درمانی آنها را به سمت ترک کامل ببریم هر چند که همه می‌دانیم ترک کامل در خانه و در کنار خانواده هم کار سختی است ولی به هر حال ما همه تلاشمان را می‌کنیم. البته تعدادی از زندانیان هستند که مطمئنیم هرگز به سمت ترک نمی‌روند بنابراین برای این که آنها به سمت تجارت موادمخدر و تزریق مشترک نروند برنامه درمان جایگزین را برایشان اجرا کنیم و با دادن داروی متادون به آنها تمایلشان به مواد را حذف کنیم. این کار باعث می‌شود تا ولعی که آنها برای استفاده از موادمخدر دارند از بین برود.

در حال حاضر حدود 38 هزار نفر در تمام زندان‌های کشور تحت درمان نگهدارنده با متادون هستند. البته در کنار این فعالیت‌ها، برنامه‌های دیگری نیز داریم تا از انجام خالکوبی که جزو خرده‌فرهنگ‌های درون زندان است جلوگیری کنیم و به زندانیان آموزش دهیم که از این کار دوری کنند و اگر قصد چنین کاری را دارند حتما از وسایل یک بار مصرف استفاده کنند.

بخش دیگری از برنامه‌های ما به رفتارهای جنسی زندانیان مربوط می‌شود همان رفتارهایی که سبب انتقال اچ‌آی‌وی به سایر زندانیان می‌شود.

البته ما سعی می‌کنیم در این حوزه نیز با آموزش و فرهنگسازی به زندانیان یاد دهیم که این رفتارها تا چه حد می‌تواند خطرآفرین باشد. ضمن این که سعی کرده‌ایم با ایجاد اتاق‌های ملاقات خصوصی در زندان‌ها این امکان را فراهم کنیم تا زندانیان با همسرانشان ارتباط داشته باشند و در عین حال بتوانند با رفتن به مرخصی و حضور در جمع خانواده از فشارهای درون زندان خلاص شوند.

یکی دیگر از اقدامات ما در ارتقای سطح بهداشت زندان‌ها بحث رفع ممنوعیت استفاده از تیغ و حتی توزیع رایگان آن میان زندانیان بود چون پیش از این به خاطر ممنوعیت استفاده از تیغ، استفاده مشترک و در نتیجه انتقال بیماری‌ها وجود داشت که نتیجه تمام تلاش‌های ما کاهش شیوع اچ‌آی‌وی و ایدز در زندان‌های کشور است اتفاقی که هم مجامع داخلی و هم مجامع بین‌‌المللی آن را تایید می‌کنند.

البته اقدامات ما برای کنترل و پیشگیری هپاتیت نیز به موازات اقدامات کنترلی برای ایدز در حال انجام است با این تفاوت که سیاست ما در رابطه با هپاتیت، سیاست پیشگیرانه است چون درمان این بیماری بسیار گران‌قیمت‌ و طولانی‌مدت است و صددرصدی نیز نیست و به همین جهت ما از عهده آن برنمی‌آییم.

علت اصلی این مساله نیز این است که ورود و خروج زندانیان خیلی با سرعت اتفاق می‌افتد در حالی که لازمه درمان هپایت این است که زندانی یک سال به صورت مستمر تحت درمان قرار بگیرد؛ اما در مورد سل باید بگویم که یکی از بیماری‌هایی است که نامش واقعا با نام زندان‌ها عجین شده.

البته این بیماری در هر فضای محدود و سربسته‌ای که تجمعی از آدم‌ها در آن وجود داشته باشد، دیده می‌شود و به سرعت شیوع پیدا می‌کند.

اصلی‌ترین سیاست ما در این رابطه بیماریابی فعال است یعنی در بدو ورود بتوانیم کسانی را که به این باسیل آلوده‌اند، شناسایی کنیم و در پروسه تشخیص و درمان ببریم که خوشبختانه دوره درمان سل زیاد طولانی نیست و در یک دوره 6 ماهه شدنی است. البته این بیماران پس از آزادی نیز باید پروسه درمانشان ادامه پیدا کند و دانستن این موضوع که درمان آنها به کجا رسیده برای ما واجب است چون به این وسیله می‌توانیم میزان موفقیت‌مان در درمان را بسنجیم.

البته سل بیماری نیست که بتوانیم بگوییم هیچ‌وقت دغدغه آن را نداریم و به طور کامل آن را از بین می‌بریم، اما به هر حال کنترل و درمان مبتلایان جزو برنامه‌های ذاتی زندان‌هاست که هیچ‌وقت آن را متوقف نخواهیم کرد.

زندان همیشه دغدغه بیماری‌های واگیر را دارد و هیچ وقت نمی‌توانیم ادعا کنیم که به مرحله‌ای رسیده‌ایم که خیالمان از این بابت آسوده است. من قبلا هم گفتم که زندانیان افرادی با رفتارهای پرخطرند که جایگاه اجتماعی و فرهنگی خاصی نیز دارند، بنابراین همیشه احتمال بروز بیماری‌ها وجود دارد و هیچ وقت این تهدید را فراموش نمی‌کنیم.

البته نباید فراموش کنیم که در حال حاضر زندانیان سه برابر ظرفیت زندان‌های کشور هستند و این مساله خودش یعنی تهدید؛ ولی هیچ کدام از این مسائل باعث نمی‌شود تا ما تلاشمان را متوقف کنیم.

من بتازگی از زندان‌های استان سیستان و بلوچستان که جزو پرمسأله‌ترین استان‌های کشور است، بازدید داشتم؛ اما خوشبختانه دیدم که شرایط بهداشتی درون زندان بخوبی حفظ شده که نگهداشتن زندان‌ها در وضعیت مطلوب نیز خودش نیاز به تلاشی مستمر دارد.

ما همیشه گفته‌ایم که برای داشتن زندان‌های بهداشتی باید بودجه‌های کافی داشت. باید آنقدر نیروی انسانی آموزش دیده داشت و باید آنقدر برنامه‌هایمان وسیع شود تا بتوانیم شرایط مطلوب را حفظ کنیم. ما خودمان نیز اعتقاد داریم ، اگر نتوانیم زندان‌ها را جمع و جور کنیم، باعث شیوع بیماری‌ها در جامعه می‌شود. برای همین خواهان پشتیبانی وزارت بهداشت هستیم.

در مورد آموزش زندانیان نیز باید بگویم که ما متاسفانه در زندان‌ها با آدم‌های خاصی روبه‌رو هستیم که هم نرخ بی‌سوادی در آنها بالاست و هم مشکلات فرهنگی و مسائل ضداجتماعی و روانی دارند. برای همین است که تاکید دارم باید کاری کنیم تا آموزش‌هایمان موثر باشد و یکی از راهکارها این است که آموزش‌ها توسط خود زندانیان ارائه شود. چون ممکن است دیگر حرف‌های زندانبان‌ها و آموزش‌دهندگان رسمی زندان‌ها برایشان جالب نباشد. البته آموزش دادن درون زندان کار خیلی سختی است؛ ولی نشدنی نیست.

عمده زندانیان کسانی هستند که همواره از آموزش محروم بوده‌اند برای همین است که وقتی آنها را آموزش می‌دهیم، برایشان جذاب است.

البته نمی‌خواهم ادعا کنم که در حوزه بهداشت روانی کار بدون نقص انجام می‌دهیم اما خدا را شکر تا به حال این بخش را قربانی سایر بخش‌ها نکرده‌ایم. ما اگر به روان آدم‌ها اهمیت ندهیم مسلما تقاضاهای آنها بیشتر می‌شود یعنی ممکن است یک فرد بتواند با یک قرص نان زندگی کند اما وقتی به او احترام نگذاریم 10 قرص نان هم او را سیر نخواهد کرد.

ما در زندان‌ها به این مساله خیلی توجه داریم و می‌بینیم وقتی رئیس یک زندان با افراد خوب برخورد می‌کند و احترام می‌گذارد و سیستم مددکاری خوب کار می‌کند کسی از جیره غذایی‌اش شکایت نمی‌کند و در مجموع تقاضا برای داروهای آرام‌بخش کم می‌شود.

برای همین است که مسوولان سازمان زندان‌ها همیشه بر بهداشت روانی زندانیان تاکید دارند واز گروه روان‌شناسان و مددکاران همواره استفاده می‌کنند. ما معتقدیم زندان به عنوان یک تهدید می‌تواند فرصتی برای مداخله در آسیب‌ها و آموزش افراد بزهکار باشد چرا که باور داریم زندانیان که اغلب افراد محروم از آموزش هستند استعداد کشیده شدن به سمت خوبی‌ها را دارند. البته خوب است به این نکته هم اشاره کنم که همکاران پزشک، پرستار و بهیار ما در زندان‌ها با حداقل دریافتی‌ها کار می‌کنند چون باور دارند که وقتی فردی آسیب‌دیده به مسیر درست هدایت می‌شود بهترین دستمزد را گرفته‌اند.

البته اگر افرادی که از زندان بیرون می‌آیند نرمال نیستند به این علت است که افرادی که به زندان می‌روند نرمال نیستند و زمینه‌های روانی‌ای دارند که آنها را به سمت جرم کشیده است. بررسی‌های ما نشان می‌دهد که شیوع بیماری‌های روانی در زندان‌های ما حدود 54 درصد است و مصرف داروهای اعصاب از تمام داروها در زندان‌ها بیشتر است اما با این وجود آماری از میزان خودکشی نداریم اما بررسی‌های ما نشان می‌دهد که شرایط برای خودکشی فراهم است. ولی به هر حال مقایسه‌هایی که بین ایران و کشورهای دیگر جهان انجام شده نشان می‌دهد که نرخ خودکشی در زندان‌های ایران به هیچ وجه قابل توجه و نگران‌کننده نیست.

مریم خباز - گروه جامعه