هوافضای ایران پَر پرواز دارد

آن داستان که حالا دیگر واقعی یا افسانه‌ای بودنش در زیر خروارها تاریخ غیرقابل تشخیص شده است، نشانه‌ای از میل همبستگی بشر برای پرواز دارد، اما ایرانی که روزگاری سرآمد علم و دانش زمانه خود بود، یک جایی و یک وقتی که گویا کسی حوصله پیدا کردنش را ندارد به خواب غفلت عمیقی فرو رفت که باعث شد سال‌ها با افسوس فقط نظاره‌گر غافله پر شتاب علم باشد، اما گویا تقدیر این‌گونه است که او همواره تاریخ در برابر وسوسه دانستن و توانستن، تاب مقاومت نداشته باشد. این بود که چند سالی پس از اولین پرواز بشر با هواپیما و حدود سال‌های 1310 خورشیدی شاهد برپایی کارخانه شهباز، نخستین مجتمع مونتاژ و تولید هواپیما در ایران می‌شویم.

قدمت 80 ساله صنعت هوانوردی در ایران تاریخ 25 ساله آموزش مهندسی هوافضا در این کشور، شرایط خاص دوران جنگ با عراق و معضلات و دسته و پنجه نرم کردن با تحریم صنعت هوانوردی ایران باعث شده که صنعت هوا فضای کشورمان با ورود مهندسان جوان و علاقه‌مند به یک صنعت پیشرو با دستاوردهای بی‌نظیری تبدیل شود که در صورت حمایت لازم می‌رود تا بخش قابل توجهی از بازار هوا فضایی دنیا را به دست آورد.

در همین خصوص و با عنایت به لزوم خصوصی‌سازی، حمایت از بخش خصوصی و اهمیت توجه به نوآوری و سرمایه‌گذاری در صنعت هوا فضا به سراغ آقای مهندس ایرج ابراهیمی، رئیس اتحادیه صنایع هوافضا رفتیم تا با مشکلات، تلاش‌ها و آینده بخش خصوصی در این صنعت بیشتر آشنا شویم.

ابتدا اتحادیه صنایع هوافضایی را برای خوانندگان روزنامه جام‌جم معرفی کنید.

اتحادیه صنایع هوایی و فضایی ایران توسط شرکت‌های خصوصی شکل گرفته و این تشکل در اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران ثبت شده که با 26 شرکت شروع شده و الان به 129 شرکت عضو رسیده، تعداد زیادی هم متقاضی هستند که پرونده‌هایشان در حال تکمیل و عضویت در اتحادیه است.

هدف اصلی اتحادیه حمایت از بخش خصوصی و شرکت‌های عضو اتحادیه است. ساماندهی، برنامه‌ریزی و تقویت بخش خصوصی نیز از اهداف اتحادیه است تا بتوانیم توسط این تشکل برای بخش دولتی بازویی باشیم و کم‌کم در راستای اصل 44 یکسری از مسوولیت‌ها و اموری که مربوط به این صنف می‌شود را از بخش دولتی به بخش خصوصی منتقل کنیم. ما غیر از حمایت‌هایی که از تک‌تک شرکت‌هایمان انجام می‌دهیم مثل این که مسائل حقوقی داشته باشند مسایل صنفی داشته باشند، حمایت‌های لازم از آنها می‌شود برایشان پروانه فعالیت صادر می‌‌کنیم (مثل جواز کسبی که دیگر صنف‌ها دارند. غیر از این حمایت‌های موردی، برای آینده هم برنامه‌ریزی می‌کنیم که کارهای بزرگتری بتواند در بخش خصوصی ورود پیدا کند مثلا کنسرسیومی برای طراحی و ساخت ماهواره‌های سنجش از راه دور و برای طراحی و ساخت ایستگاه‌های زمینی دریافت اطلاعات از ماهواره‌ها تشکیل دادیم. در حال تشکیل کنسرسیوم هواپیماسازی هستیم تا بتوانیم پروژه‌های بزرگ‌تری را انجام دهیم. در قطعه‌سازی هم همین طور. دوره‌های آموزشی برگزار می‌کنیم تا استانداردها و سطح دانش شرکت‌ها را ارتقا دهیم و از ایرانیان مقیم خارج دعوت می‌کنیم که تشریف بیاورند و اطلاعات و دانش شرکت‌های ایرانی را به روز کنند و آنها را در سطح جهانی ارتقا دهند. سعی می‌کنیم غیر از این موارد، وارد موضوعات جدیدتری هم بشویم. مثلا پارک فناوری هوایی که کلنگ‌زنی آن در جریان دومین نمایشگاه ملی صنعت هوافضایی ایران انجام گرفت از فعالیت‌هایی بود که با بخش دولتی مکرر آن را پیگیری می‌کردیم و نهایتا موفق شدیم در زمینی که متعلق به دولت است کلنگ بزنیم و بخش خصوصی به زودی در آن مستقر خواهد شد.

پارک فناوری هوایی کجاست و قرار است در آنجا چه اتفاقی بیفتد؟

در نمایشگاه هوایی مقابل پارک ارم در تهران فضایی است که هواپیماهای مستعمل و غیرفعال در آنجا پارک شده‌اند. البته در کنار آن نمایشگاه یک زمین خالی وجود دارد که قرار است پارک فناوری هوایی در آنجا احداث گردد تا زمان ساخته شدن مجموعه جدید جهت اسکان و استقرار شرکت‌ها می‌توان از سوله آماده 600 متری که هم‌اینک آماده بهره‌برداری است استفاده کرد تا بخش تحقیق و توسعه یکسری از شرکت‌ها بتوانند سریع‌تر مستقر شوند، در حقیقت نیاز به ایجاد ساختمان نیست. ان‌شاءالله بهره‌برداری این کار با سرعت شروع می‌شود و بخش تحقیق و توسعه این شرکت‌ها که جزو شرکت‌های دانش‌بنیان تلقی می‌شوند با قوانینی که مجلس تصویب کرده و دولت به زیرمجموعه‌هایش ابلاغ می‌کند از معافیت‌های مالیاتی برخوردار می‌شوند. به این ترتیب این شرکت‌ها از مزایای دیگری که طبق قانون به شرکت‌های دانش‌بنیان تعلق می‌گیرد بهره‌مند می‌شوند و این کمک بسیار بزرگی به شرکت‌های خصوصی است.

ان‌شاءالله سعی می‌کنیم بخش طراحی و نمونه‌سازی بزنیم تا با بودجه‌هایی که دولت در این زمینه دارد بتوانیم حمایت بگیریم و این مرکز را تاسیس کنیم که دانشجویان و اساتید و صاحبان فکر و اندیشه در حوزه هوا و فضا بتوانند طرح‌هایشان را در آن مرکز ثبت کنند، نمونه‌سازی کنند، برای این نمونه‌ها بازاریابی کنند و برای آن محصولی که بیشتر مورد استقبال قرار می‌گیرد تولید انبوه کنند. به این ترتیب هم ایده‌ها و استعدادها رشد می‌کنند و شکوفا می‌شوند هم بازار مصرف به جای وارد کردن اقلام موردنیازش می‌تواند از محصولات داخلی بیشتری بهره‌مند شود که این سبب رونق کار می‌شود. سعی می‌کنیم از طریق اتحادیه با سازمان هواپیمایی کشوری و دستگاه‌های نظارتی تعامل بیشتری داشته باشیم و توانمندی‌های خودمان را به بخش استانداردها نشان دهیم، ان‌شاءالله یک‌سری از وظایف نظارتی و استانداردها را به این تشکل واگذار کنند. یعنی هواپیمایی کشوری از بین ما بازرسانی را انتخاب کند تا بتوانیم به عنوان بازوی هواپیمایی کشوری امور بازرسی و نظارت و استانداردها را سریع‌تر پیش ببریم، چون واقعا این بخش در حال آسیب زدن به شرکت‌های خصوصی است، چون کسی که با عشق و علاقه تمام سرمایه و انرژی‌اش را می‌گذارد و یک محصول هوایی می‌سازد، یک وسیله پرنده و هوایی را طراحی می‌کند، نمی‌تواند دنبال بروکراسی و کارهای اداری برود و این پیگیری‌ها را انجام دهد. ما سعی می‌کنیم به سازمان هواپیمایی کشوری کمک کنیم دوندگی‌هایش را انجام دهیم، به عنوان بازوی نظارتی تطابق‌ها را انجام دهیم، فقط برای تایید نهایی با مینیمم وقتی که از هواپیمایی کشوری می‌گیریم تاییدیه‌ها را صادر می‌کنیم.

شما درباره تجهیز کارگاه و انجام پروژه‌های ساخت صحبت کردید و من درباره پروژه سهفا شنیده‌ام و یک مقدار نگرانم. به نظر می‌رسد که اتحادیه هوافضا قصد دخول به ساخت‌وساز و تولید را دارد. آیا در آن صورت از وظایف خودش که قانونگذاری و حمایت‌های حقوقی از شرکت‌های عضو است، دور نخواهد شد؟

ما نمی‌خواهیم چنین کاری کنیم. وظیفه ما این است که کمک کنیم چرخ شرکت‌های خصوصی عضو بچرخد. ما اصلا درصدد انجام پروژه نیستیم.

پس در واقع زیرساخت‌های صنعتی به وجود می‌آورید که اگر آنها نیاز داشتند، استفاده کنند.

بله. مثلا الان دیدیم ماهواره نیاز است، ساخت و طراحی ماهواره از توان یک شرکت خارج است. بنابراین به همه شرکت‌های خصوصی عضومان اعلام کردیم که هرکس در این زمینه‌ها توانمندی دارد چه در طراحی، چه در مطالعات، چه در ساخت قطعات و زیرمجموعه‌هایش، در هر حوزه‌ای توانمندی دارد اعلام آمادگی‌اش را برای اتحادیه بفرستد. آنها فرستادند و کنسرسیومی از همین شرکت‌ها تشکیل شد، نه این‌که اتحادیه یک شرکت تاسیس کند؛ بلکه خود شرکت‌های عضو را به هم وصل می‌کنیم توانمندی‌هایشان را به هم معرفی می‌کنیم، جلساتی می‌گذارند و همدیگر را می‌شناسند، بین خودشان هم‌افزایی و برنامه‌ریزی می‌کنند و به پروژه‌های بزرگ‌تر ورود پیدا می‌کنند. اگر اتحادیه بخواهد وارد کار ساخت‌وساز و تولید شود، از اهدافش دور خواهد شد و ما اصلا اجازه انجام چنین کاری را نمی‌دهیم.

پس در واقع سهفا همان کنسرسیومی است که ما داریم راجع به آن صحبت می‌کنیم؟

دوتاست یک سها ماهواره است که برای طراحی و ساخت ماهواره است که همه 28 شرکت‌های اتحادیه دور هم جمع شدند. یک تعاونی هم تشکیل دادیم که مزایایی که به تعاونی‌ها تعلق می‌گیرد را از طریق این تعاونی برای اعضا بگیریم. ما بعنوان یک بنگاه اقتصادی نمی‌توانیم خودمان پول دربیاوریم یا خودمان پروژه بگیریم و به آن ورود پیدا کنیم ما می‌خواهیم شرکت‌هایمان وارد این کارها شوند.

ما از پارک فناوری هوایی صحبت کردیم. در مورد صنایع فضایی که به نظر می‌رسد شرکت‌های خصوصی این روزها در کشور ما در حال شکل گرفتن هستند، در این خصوص چه تمهیداتی اندیشیده شده؟ فکر می‌کنید در سازمان‌ها و ارگان‌های دولتی چه کمک‌هایی خواهد شد؟

بنده در صنعت و زیرساخت‌های صنعتی شرکت‌های هوایی و فضایی تفاوت زیادی قائل نمی‌شوم. فکر می‌کنم هوافضا با هم می‌توانند فعالیت کنند، نباید اینها را از هم جدا کرد. به عنوان مثال بسیاری از قطعات ماهواره‌هایی که ایران ساخته و در فضا قرار داده شده است، در مجموعه‌های هوایی ساخته شده. سرمایه‌گذاری‌هایی که از 15 ـ 10 سال قبل انقلاب و 30 سال بعد از انقلاب در دولت گذاشته شده توان عظیمی را در ایران ایجاد کرده. بخش خصوصی نمی‌تواند این سرمایه‌گذاری‌ها را تکرار کند، بهتر است کشور از امکانات و توانمندی‌ها و زیرساخت‌ها استفاده بهینه کند و به اینها کار سفارش دهد. یکی از ویژگی‌های پارک نزدیکی‌اش به همین زیرساخت‌هاست یعنی هم به پنها و هم به سها نزدیک است و شرکت‌های خصوصی می‌توانند طرح‌ها و نقشه‌هایشان را ببرند. با استانداردهایی که در نقشه مشخص می‌شود به ارتباط با صنعت شرکت‌های پنها و سها تحویل دهند آنها هم قطعه را می‌سازند و تحویل می‌دهند و کار راه می‌افتد. کارهایی که در شرکت، خودشان می‌توانند انجام می‌دهند و آنهایی  که نمی‌توانند را به این قبیل مراکز صنعتی می‌دهند تا از ساختارهای موجود حداکثر استفاده شود و کار از نظر اقتصادی توجیه داشته باشد.

به عنوان مثال زمانی که خود من هواپیمای کشاورزی را می‌ساختم نقشه‌های فرم‌دهی لبه حمله بال را تهیه می‌کردیم در پنها فرم می‌دادیم، اما برای عملیات آبکاری، اینجا امکانات نبود و وانت می‌گرفتیم از اینجا به اصفهان می‌فرستادیم در آنجا رویش عملیات انجام می‌شد و برمی‌گشت می‌آمد. یعنی یک مبلغ جزئی برای حمل و نقلش صرف می‌کردیم ولی آن قطعات یکجا با امکانات پنها و سها انجام می‌شد.

این «ما» که در موردش صحبت می‌کنید، کیست؟

شرکتی که برای ساخت هواپیمای کشاورزی ایجاد شده بود، شرکت خصوصی «کف اوج گیتی» شرکت هواپیماسازی بود که انتقال تکنولوژی کرد و خط تولید و تعمیر و نگهداری هواپیمای کشاورزی را در ایران راه‌اندازی کرد.

پس در واقع شما یک صنعتگر هوایی هستید.

بله. ما شبیه‌سازهای پرواز استاندارد درست می‌کنیم که آموزشگاه‌های خلبانی معروف مثل مرکز آموزش هما،‌ آساکیش و دیگران از آن استفاده می‌کنند. با بخش نظامی هم کار می‌کنیم و از آنها برای هلیکوپترهای تهاجمی سفارش داشتیم و داریم کار می‌کنیم.

من یک صنعتگر هستم و همه اتحادیه شرکت‌های صنعتی دور هم جمع شدیم که مشکلات بخش خصوصی را درک کنیم، لمس کنیم و برنامه‌ریزی کنیم. با یک خرد جمعی نسبت به حل و رفع معضلاتش اقدام کنیم.

اکثر شرکت‌های دانش‌بنیان مخصوصا شرکت‌های هوافضایی که خیلی تخصصی هستند. به نظر می‌آید مجموعه‌ای از فارغ‌التحصیلان رشته‌های مهندسی بنیانگذاری آنها را برعهده گرفتند و با طرح‌های کوچکی در پروژه‌های دانشجویی‌شان بود آنها را آغاز کردند و حالا پر و بال گرفتند، ما این مشکل را در بقیه صنایع دانش‌بنیان هم می‌بینیم که متاسفانه مدیران و تاسیس‌کنندگان شرکت‌های دانش‌بنیان با اصول و مبانی تجارت و مدیریت آشنا نیستند. آیا اتحادیه در این زمینه اقدامی کرده که کلاس‌های آموزشی مدیریت بازاریابی، تجارت جهانی و... برگزار کند؟

یکی از وظایف اصلی اتحادیه رشد و توسعه بازار محصولات شرکت‌های عضو اتحادیه است. ما در این خصوص در نمایشگاه‌های بین‌المللی در خارج شرکت کردیم و محصولات را ارائه کردیم و هم این که در داخل کشور هم سالی یک بار این نمایشگاه‌ها را در کیش و تهران برگزار می‌کنیم و این بخشی از کارهای ماست. ما همچنین سعی می‌کنیم شرکت‌های عضو را حمایت کنیم تا بتوانند در نمایشگاه‌ها شرکت کنند و هزینه‌هایشان پایین بیاید مثلا هزینه‌ غرفه‌های بخش خصوصی 60 درصد کمتر از شرکت‌های دولتی است. شرکت‌های دولتی تمام پول را داده‌اند، اما خصوصی‌ها 60 درصد هزینه غرفه را پرداخت کرده‌اند.

یک کارگروه داریم به نام کارگروه مهندسین مشاور و استانداردسازی. اکثر شرکت‌های این گروه در کارهای بازرگانی تخصص دارند.

می‌دانید که خرید و فروش یک قلم جنس هوایی باید توسط شرکت‌های تاییدشده و دارای گواهینامه و صلاحیت انجام شود وگرنه یک موتور هوایی را که تاییدیه و گواهینامه از کارخانه برای نصب شدن روی هواپیما را دارد، اگر یک شرکت غیراستاندارد تاییدنشده آن را خریده و جابه‌جا کند، گواهینامه‌اش لغو می‌شود چون آن شرکت باید بداند چگونه آن را نگهداری و جابه‌جا کند و اسنادی که باید همراهش باشد را بداند.

اگر روش‌های جابه‌جایی، انبار و نگهداری‌اش را نداند و دست به این هواپیما یا قطعه هواپیمایی بزند آن موتور و قطعه هوایی از اعتبار خارج می‌شود لذا آن گروه بازاریاب و واردات و صادرات هم دارای این استانداردها و تاییدیه‌ها هستند و می‌توانند کمک کنند و این فعالیت‌های این شکلی هم به توسعه بازارشان کمک می‌کند.

شما از حضور در چند نمایشگاه بین‌المللی صحبت کردید. خواهش می‌کنم هم اشاره بفرمایید و هم ‌این‌که اگر دستاورد و فروشی داشته و عقد قراردادی صورت گرفته است، توضیح دهید.

ما در نمایشگاه هوا و فضا در سوریه شرکت کردیم، چند تفاهم‌نامه امضا کردیم، امسال تعدادی از تفاهم‌نامه‌هایمان به قرارداد رسید. همچنین برنامه‌ریزی کردیم در نمایشگاه مالزی که 22 بهمن برپا می‌شود شرکت کنیم. در نمایشگاه هوایی مسکو هم شرکت کردیم، بعضی از نمایشگاه‌های بین‌المللی برای ما بازار نیستند یعنی نمی‌توانند از ما جنس بخرند یا ما به آنها بفروشیم اما صنعتگرهایمان می‌توانند از آنجا ایده بگیرند، علم و دانش‌شان به‌روز شود، در کنفرانس‌ها شرکت می‌کنند و... اما بعضی کشورها هستند که شرکت در نمایشگاه‌هایشان برای ما بازاری ایجاد می‌کند، می‌توانیم فروش کنیم یا بین شرکت‌ها همکاری متقابل داشته باشیم. مثلا در جریان دومین نمایشگاه صنایع هوافضایی ایران، سفیر کشور تونس که پس از انقلاب اخیرشان و مردمی شدن دولت تلاش در بهبود روابطش با دنیا  را دارد ضمن استقبال از صنعت هوایی ایران اظهار علاقه کردند تا هواپیماهای فوق سبک‌مان به آنجا برود تا در نمایشگاه‌هایی که برای جذب توریست در آن کشور برپا می‌شود تبدیل به یک جاذبه توریستی شود. برای تونسی که طبق گفته ایشان در سال 6 میلیون توریست دارد و این می‌تواند بازار خوبی برای ورزش‌ها و تفریحات هوایی باشد و ما ان‌شاءالله سعی می‌کنیم این تعاملات را ادامه دهیم و به نتیجه برسانیم.

به نظر می‌رسد صنعت هوایی به خاطر سابقه دیرینه‌تر در ایران به جاهایی رسیده و در همان نمایشگاهی که شما اشاره داشتید مشهود بود که کارهای بزرگی انجام شده است. اما صنعت فضایی ایران جوان است. نگاه شما به بخش خصوصی در صنعت فضایی چیست؟

اتفاقا این از آن صنعت‌ها و رشته‌هایی است که ارزش افزوده بسیار بالایی دارد و بنابراین نمی‌خواهد تیراژ محصول فضایی بالا باشد. با تیراژ کم یعنی یک فروند و دو فروند به نقطه سر به سر می‌رسد. در هواپیما برای رسیدن به نقطه سر به سر باید 300 فروند تولید کنید. در خودرو ممکن است با ساختن چند صد هزار دستگاه به نقطه سر به سر برسید. اگر بازار ما محدود و تعداد محصول و فروش‌مان کم باشد بهتر است به صنایعی بپردازیم که نقطه سر به سرش خیلی زود قابل دسترس است و سرمایه‌گذاری و ورود به آن صنعت‌ها توجیه پیدا می‌کند. ماهواره یکی از همانهاست که بسیار جذاب، اقتصادی و سودآور است.

بنابراین برنامه‌ریزی می‌کنیم و توانش هم وجود دارد. باید از این توان بخش خصوصی استفاده کنیم. ما به دولت پیشنهاد کردیم دولت هم استقبال کرده ما با سازمان فضایی ایران تفاهمنامه‌ای امضا کرده‌ایم که نشان از تایید و حمایت این سازمان از بخش خصوصی است و برای ما حق ایجاد می‌کند که پیگیری‌اش کنیم.

به‌زودی بخش‌هایی را برای طراحی و ساخت ایستگاه‌های زمینی و همچنین برای طراحی و ساخت مشترک ماهواره به بخش خصوصی می‌سپارند که دولت و بخش خصوصی با هم ماهواره بفرستند به فضا که خیلی ارزان‌تر و با انگیزه‌ها و قدرت ابتکاری که در بخش خصوصی هست بتوانیم به ساخت ماهواره‌ها کمک کنیم. بخصوص در ساخت ماهواره سنجش از دور که در برنامه‌ریزی‌های کلان کشور بسیار مهم است اطلاعات زنده و به روز را بدون سانسور از ماهواره‌ها دریافت می‌کند. چون عکس‌های ماهواره‌ای از خارج خریداری می‌شود همه سانسور شده ولی وقتی خودمان مستقیما تصاویر را از ماهواره خودمان دریافت می‌کنیم اطلاعات بسیار زیادی دریافت می‌شود که در برنامه‌ریزی‌ها برای خطوط آب، برق، فاضلاب، گاز، نفت، جاده‌هایی که قرار است تاسیس شود، دکل‌های برق، کشاورزی، محیط زیست، سلامت مزارع، آمارگیری از حجم آب‌های پشت سد و اندازه‌گیری برف زمستانی و خیلی موارد دیگر استفاده می‌شود.

آیا تا به حال بخش خصوصی در ایران موفق شده هواپیما تولید کند؟ اگر تولید کرده آنها را نام ببرید و قابلیت‌هایش را توضیح دهید.

در ایران شرکت درنا و شرکت فجر هواپیماهای سبک و فوق‌سبک را طراحی کردند و ساختند. شرکت راز طلایی پرواز، شرکت صبا، شرکت آریا سبک‌بال و شرکت روح آسمان آبی هواپیما ساختند. ممکن است بعضی از آنها از هواپیماهای خارجی هم ایده گرفته باشند ولی هواپیماها ساخت ایران است. از نظر قیمت محدوده‌های مختلفی دارند. هواپیمای فوق‌سبک (سنجاقک) از 24 میلیون شروع می‌شود تا 80 میلیون که هواپیمای ساخت شرکت صباست است تا می‌رسیم به فجر 3 که توسط شرکت هواپیمایی فجر ساخته می‌شود و قیمتش حدود 300 میلیون تومان است. الان یک محدوده وسیعی از هواپیماهای سبک در ایران تولید می‌شود و با حمایت‌هایی که سازمان صنایع هوایی و ستاد هوا و فضا انجام می‌دهند قرار شد 5 مرکز آموزشی در استان‌های مختلف راه‌اندازی شود و همچنین قرار شده برای مصرف‌کننده‌ها تسهیلات مالی قائل ‌شوند تا آنهایی که مایل به داشتن هواپیمای شخصی هستند بتوانند به صورت اقساط قیمت هواپیمای خودشان را بازپرداخت کنند. لذا می‌توانند بیایند هواپیما را از تولیدکننده‌ها بخرند و با تسهیلات بسیار کم، با بهره و کارمزد خیلی پایین اقساطش را بپردازند. شاید بتوان این کار را یک نوعی سرمایه‌گذاری هم محسوب کرد چرا که صاحبان هواپیمای شخصی می‌توانند هواپیمایشان را برای مقاصد مختلف مثل آموزش، تفریح، سفر یا بهره‌برداری موردی اجاره‌ دهند و با درآمد حاصل از آن می‌توانند  اقساط هواپیما را پرداخت کنند.

با توجه به قیمت خودروهایی که این روزها در تهران جولان می‌دهند این هواپیماها خیلی ارزان به نظر می‌رسند.

بله. واقعا همین‌طور و به همین دلیل ورود به صنعت هوایی به خاطر ارزش افزوده بالایی که دارد رسیدن به نقطه سر به سر را در تیراژ‌های پایین مقدور می‌کند و کشورهای هوشمند زمانی که با مشکلات اقتصادی برخورد می‌کنند بیشتر به سمت این فناوری‌ها و صنعت‌ها می‌روند و روی اینها سرمایه‌گذاری می‌کنند و آبادش می‌کنند و کارهایی که با ارزش افزوده خیلی کم انجام می‌شود را به کشورهایی می‌سپارند که نیروی انسانی ارزان دارند. آنها تلاش می‌کنند بیشتر به تکنولوژی‌های مدرن ورود پیدا ‌کنند که ارزش افزوده بالا دارند. این کار در بسیاری مواقع می‌‌تواند سبب برون‌رفت از مشکلات اقتصادی ‌شود.

شهرام یزدان پناه / دبیر گروه دانش