زشت و زیبا‌ی‌ کتابخانه‌های دانشگاهی

تحلیل وضعیت کتابخانه‌های دانشگاهی با توجه به نبود تحقیقات جامع و فراگیر و نیز تعدد انواع دانشگاه‌های دولتی، آزاد، پیام نور، غیرانتفاعی، علمی ـ کاربردی و... کمی دشوار است،‌اما وضعیت کلی آنان به رغم تلاش‌هایی که برای بهبود تیراژ و انواع کتاب‌های دانشگاهی صورت گرفته، از وجود مشکلات ثابتی حکایت می‌کند.

ساختمان 4 طبقه کتابخانه درست در مرکز دانشگاه واقع شده است. حیاطی سنگفرش و باغچه‌هایی گلکاری شده با نیمکت‌های رنگی در مقابل ساختمان کتابخانه مرکزی دانشگاه به دانشجویانی که برای کتابخوانی یا امانت‌گیری کتاب مراجعه می‌کنند، خوشامد می‌گوید. با ورود به سرسرای ساختمان، 2 مامور آبی‌پوش مودبانه از دانشجویان کیف و گوشی همراه را به ازای شماره دایره شکلی به امانت می‌گیرند و دانشجویان تنها با یک قلم و کاغذ وارد ساختمانی می‌شوند که در اولین قدم باد خنک دستگاه‌های تهویه صورت را نوازش می‌دهد. از سالن تمیز و آیینه‌کاری شده که می‌گذریم به سالن اصلی مطالعه می‌رسیم، سالنی با صندلی‌های چرمی و میزهای 4 نفره و قفسه‌های هماهنگ، با راهنما و اتیکت محتوایی که نشان می‌دهد در هر راسته چه نوع کتاب‌هایی چیده شده است. سکوت سالن آنقدر سنگین است که اگر ناخواسته پایت به صندلی بخورد، انگار سقف سالن بر سرت خراب می‌شود و نگاه‌های شماتت‌آمیز کتابدار؛ تو را به رعایت بیشتر سکوت فرا می‌خواند. در بخش مرجع که طبقه فوقانی ساختمان قرار دارد، مقررات سختگیرانه‌‌تر است.

بوی کاغد و جلدهای گالینگور پایان‌نامه‌ها از یک‌سو و دستگاه‌های خوشبوکننده هوا، فضا را متفاوت کرده، به ازای دریافت کارت شناسایی برای مدت معین، پایان‌نامه، تحقیق، جزوه یا کتاب مرجعی امانت داده می‌شود. در گوشه سالن طبقه بالا، اتاقی پر از دستگاه‌های کپی است که به دانشجویان به قیمت ارزان‌تر، نسخه‌های کپی از کتاب‌ها و پایان‌نامه‌ها را ارائه می‌دهد. سالن نشریات و روزنامه‌ها، نسخه‌های به‌روز نشریات خارجی و تزئینات داخل سالن با پانل‌های رنگی، فضای شادی برای مطالعه ایجاد کرده،‌کتابداران در عرض چند ثانیه به شیوه رایانه‌ای ،کتاب، پایان‌نامه و نشریات مورد نظر را با احترام به دست دانشجویان می‌سپارند و دیسپلین و مقررات ساده، ولی جدی کتابخانه دانشجویان را وا می‌دارد که به آن پایبند باشند. بویژه در سالن سایت‌های اینترنتی که درطبقه همکف ساختمان کتابخانه مرکزی قرار دارد و به دلیل تعداد اندک دستگاه‌های رایانه، دانشجویان هر 15 تا 20 دقیقه حق استفاده از سایت‌های علمی را دارند، تکنسین‌های خبره در سالن می‌چرخند و دانشجویان را برای جستجوی موضوعی یاری می‌رسانند.

***

اما کیلومترها دورتر باز هم در دانشگاهی فضایی را به کتابخانه مرکزی اختصاص داده‌اند. ساختمانی نیمه‌کاره خودنمایی می‌کند. کتابخانه از فضای دانشگاه و دانشکده‌ها فاصله دارد، دانشجویان مجبورند برای استفاده از کتابخانه از زمینی بگذرند که هنوز آسفالت نشده و سنگلاخی است و گاهی به خاطر بارش باران، چاله‌های آب عبور از آن را دشوار می‌کند. ساختمان 2 طبقه است، اما سال‌هاست طبقه دوم به انبار بیشتر شباهت دارد. طبقه همکف یا اول از سالنی تشکیل شده که 3 میز و صندلی‌‌های چوبی آن جوابگوی همه دانشجویان متقاضی استفاده از کتابخانه است. قفسه‌های ابتدایی کتابخانه پر از کتاب‌های چیده شده است، اما طبقات عقب‌تر خاک گرفته است. بوی نم دیوار از قفسه‌های پشتی کتابخانه به مشام می‌رسد، کتابدار بی‌حوصله که دائم خمیازه می‌کشد، می‌گوید: به دلیل باران چند شب گذشته بخشی از دیوار پشت کتابخانه مرکزی نم کشیده و برخی کتاب‌ها آسیب‌دیده است. بخش نیمه‌تاریک و نمور عقب کتابخانه کتاب‌های کهنه و پایان‌نامه‌های مربوط به دهه‌های 60 و 70 انگار سال‌هاست رنگ دستمال ‌به خود ندیده و دو سانت خاک گرفته است.

اعتباربخشی به کتابخانه‌های دانشگاهی طی سال‌های اخیر افزایش یافته، اما تعدد دانشگاه‌ها و رشد ظرفیت آنها که پای افراد بیشتری را به این کتابخانه باز نکرده، همچنان در انتظار اعتبارات بیشتری است.

براساس پژوهش مربوط به کیفیت‌سنجی کتابخانه‌ها در دانشگاه‌ها، این مراکز قلب دانشگاه محسوب می‌شوند. یکی از این پژوهش‌ها در دانشگاه علوم پزشکی ایران می‌گوید که آن کتابخانه‌ها برای سازگار شدن با تحولات جدید ملزم به شناسایی نقاط قوت و ضعف خود هستند.

هرچند در این تحقیق که در آن 8 کتابخانه علوم پزشکی بررسی شده است، نشان می‌دهد که این کتابخانه‌ها از نظر سطح نیروی انسانی 89 درصد، فضای کتابخانه‌ای 69 درصد و از نظر بودجه 81 درصد استاندارد کتابخانه‌های دانشگاهی را رعایت کرده‌اند، با این حال بیشتر این کتابخانه‌ها از نظر فضا و بودجه در وضعیت مطلوب و از نظر نیروی انسانی و منابع علمی در سطح نامطلوب توصیف شده‌اند.

براساس استانداردهای موجود، روشنایی مناسب، تهویه و کنترل دمای هوا، موانع ورود حشرات، دنج و کم سر و صدا بودن، راه‌های عبور و مرور مناسب به طوری که تمرکز افراد حاضر در سالن مطالعه را بهم نزند، قفسه‌های در دسترس، چیدمان مناسب، صندلی و میزهای مناسب با قد و قامت دانشجویان و ... از جمله شرایط مطلوب فیزیکی برای کتابخانه‌های دانشگاهی عنوان شده است.

منابع کتابخانه در اثر گرما و رطوبت زیاد، خشکی، گرد و غبار، اشعه مستقیم نور خورشید و آلاینده‌های هوا آسیب‌پذیر هستند؛ بنابراین هنگام طراحی و ساختن کتابخانه‌ها، باید این نکات مد نظر قرار گیرد.عزیزالله موسوی، دانشجوی کارشناسی ارشد زیست‌شناسی در یکی از شهرهای گرمسیری، بدون اشاره به نام دانشگاه خود می‌گوید: «وضعیت سیستم‌های تهویه در دانشگاه‌های تهران و شهرهای بزرگ مطلوب است. در دانشگاه‌های برخی شهرهای کوچک‌تر، متاسفانه کتابخانه‌ها فقط اسم کتابخانه دارند، چون مجبور هستم برای تکمیل پایان‌نامه‌ام ساعت‌ها در فضای کتابخانه مطالعه کنم و نت بردارم، گاهی پنکه سقفی کتابخانه دانشکده جوابگو نیست و بعد از چند ساعت، حس خفگی به من دست می‌دهد و مجبورم هر از چند گاهی از کتابخانه خارج شوم و نفس عمیق بکشم.»

در حال حاضر در 56 درصد ساختمان کتابخانه‌های بنیادی (که برای کتابخانه طراحی شده‌اند)‌ و 3/35 درصد بقیه کتابخانه‌های دانشگاهی دستگاه‌های تهویه مطبوع نصب شده است.

سر و صدا نیز ازجمله استانداردهای کتابخانه‌ها بویژه در دانشگاه‌هاست، شاید به همین دلیل کتابخانه‌ها معمولا در دنج‌ترین نقطه دانشگاه احداث می‌شود. با وجودی که مراجعه‌کنندگان به کتابخانه‌ همیشه ترجیح می‌دهنددر محل ساکت مطالعه کنند، ولی فقط 2 کتابخانه‌ در ایران کاملا در برابر سر و صدا محافظت می‌شود. براساس اطلاعات موجود، فقط کتابخانه‌ مرکزی دانشگاه صنعتی شریف و پیام نور به صورت صداگیر ساخته شده است.

در کل نزدیک به 30 درصد کتابخانه‌های کشور به امکانات صداگیر مجهز هستند. این امر نشان می‌دهد فضای فیزیکی برخی ساختمان‌ها در دانشگاه‌های کشور مناسب کتابخانه نیستند، اما طراحان ساختمان دانشگاه به اجبار ساختمانی را به آن اختصاص می‌دهند که در مرکز سر و صدای دانشگاه قرار دارد یا از وجود تجهیزات و عایق‌های ضدصدا و رطوبت و گرد و خاک بی‌نصیب است.

غنای محتوایی و منابع کتابخانه‌ یک دانشگاه یکی از معیارهای برتری آن دانشگاه در نظام آموزش عالی است. نمی‌توان دانشگاه برتری را سراغ گرفت که از ضعف امکانات و منابع کتابخانه‌ای رنج ببرد. بنابراین تعداد کتاب‌ها، دسته‌بندی موضوعی آن و چیدمان کتاب‌ها از مهم‌ترین معیارهای پیشرفت علمی آن کتابخانه است که می‌توان رتبه آن دانشگاه را در رتبه‌بندی با سایر دانشگاه‌های داخلی ارتقا ببخشد.

نگاهی به وضعیت کتابخانه‌ در دانشگاه‌های داخلی نشان می‌دهد که غنی‌سازی منابع و مراجعات در این بخش قسمت عمده اعتبارات فرهنگی و پژوهشی دانشگاه را می‌طلبد. یحیی عابد، کارشناس فرهنگی یکی از دانشگاه‌های تهران در این باره توضیح می‌دهد که خرید کتاب براساس نیاز روز دانشجویان صورت می‌گیرد. هر دانشگاهی موظف است بخشی از بودجه کتابخانه خود را که معمولا از اداره کل فرهنگی یا پژوهشی دانشگاه پرداخت می‌شود به خرید منابع روز اختصاص دهد، برخی دانشگاه‌ها تا سالی چند بار هم به دلیل بالا بودن تقاضا، کتاب می‌خرند، اما در مجموع بیشتر دانشگاه‌ها، سالی 2 بار کتاب می‌خرند، گاهی از کتابداران پرسیده می‌شود که نیاز دانشجویان به کتاب‌های خاصی است یا خیر و گاهی عناوین مورد نظر را از دانشجویان نظرخواهی می‌کنند.

محمدجعفر آزمند، دانشجوی کارشناسی ارشد پژوهشگری نیز می‌گوید: با وجود اختصاص اعتبارات خوب به خرید کتاب، دسترسی به منابع خارجی بسیار کم است. اگر قرار باشد تخفیفی انجام دهیم، ابتدا بهتر است به منابع موجود در کتابخانه نگاهی بیندازید چون اگر موضوعی انتخاب کنید و طرح تحقیقی‌تان به تصویب برسد، بعد منابع به روز مرتبط با آن در کتابخانه نباشد، به مشکل برمی‌خورید.

براساس تحقیق دکتر علی رادمهر و دکتر زهیر حیاتی در بررسی وضعیت نیروی انسانی در کتابخانه‌های دانشگاهی و تحقیقاتی کشور در سال 86، حدود 75 کتابخانه‌ مرکزی و پژوهشی مورد بررسی قرار گرفت که نشان داد 53 درصد از مدیران کتابخانه‌ها، تحصیلات کتابداری و اطلاع‌رسانی ندارند و حتی 52 درصد از کارکنان کتابخانه‌ها دیپلم و زیردیپلم هستند.«در گوشه سالن عریض و طویل مطالعه و درست مقابل قفسه‌ها، میز پهنی قرار دارد که سه کتابدار باید پشت آن بنشینند و پاسخگوی دانشجویان باشند ولی خیلی وقت‌ها نه‌تنها فقط یک کتابدار نشسته که از شدت تعداد مراجعه‌کنندگان خسته و کلافه است و گاهی هم عصبانی و بی‌حوصله که در چند ساعتی از روز،‌ همیشه دانشجویان سال بالا به کمک کتابداران خسته می‌آیند و جای آنان می‌نشینند. یکی از کتابداران همیشه با تلفن همراهش مشغول پچ‌پچ‌ است و ریزریز می‌خندد. آن یکی دائم در حال نوشتن است. یکی هم که غایب است.» این جملات را عاطفه سخایی می‌گوید و از بی‌حوصلگی کتابداران ‌کتابخانه دانشکده ناراضی است. به عقیده این دانشجو،‌ کتابخانه دانشکده‌های یک دانشگاه وضعیت ضعیف‌تری از نظر تعداد کتاب‌های مرجع و کتابداران متخصص دارند در حالی که باید وضعیت بهتری داشته و تعداد کتاب‌های تخصصی آنان بیشتر باشند.

س. صائمی که 15 سال سابقه کتابداری در دانشگاه و مراکز پژوهشی وابسته به وزارت علوم را در پرونده کاری خود دارد، در مورد وضعیت کتابداران توضیح می‌دهد: در گذشته تعداد کتابداران متخصص کمتر بود ولی هر سال به تعداد متخصصان در این حوزه اضافه می‌شود.از نظر این کتابدار، بخشی از مشکلات کتابخانه به دانشگاه برمی‌گردد، بخشی هم ناشی از نبود فرهنگ استفاده صحیح از فضای کتابخانه و امانت‌گیری کتاب‌هاست که مستقیما دانشجویان مسوول آن هستند.

گفته می‌شود که کتابخانه‌های موجود در دانشگاه‌ها اعم از کتابخانه مرکزی یا کتابخانه‌های تخصصی موجود در دانشکده‌ها یا حتی کتابخانه‌های انجمن‌های علمی و گروه‌های آموزشی یکی از بودجه خورترین بخش‌های دانشگاه‌ها هستند که غنی بودن منابع موجود در این کتابخانه‌ها نشانه اختصاص بودجه بیشتر است، هر چند برخی دانشجویان و کتابداران همواره از صرف بودجه کتابخانه‌ها به سایر بخش‌ها گله‌مندند.

علی‌اکبر متکان، معاون اداری ـ مالی وزارت علوم بتازگی اعلام کرده است که بخشی از بودجه عمرانی این وزارت در سال جاری به افتتاح و تجهیز پروژه کتابخانه‌های دانشگاهی اختصاص یافته است. وی بودجه کتابخانه‌ها را به طور دقیق اعلام نکرد ولی گفت: بودجه وزارت علوم در سال جاری با رشد 26 درصدی به 2222 میلیاردتومان رسیده و بیشترین پروژه‌های عمرانی به دانشگاه پیام‌نور اختصاص دارد.

با وجود این برنامه‌ها، کتابخانه‌ها در دانشگاه‌های مختلف از وضعیت یکسانی برخوردار نیستند. به جز چند دانشگاه برتر که تعدادشان انگشت‌شمار است، کتابخانه و کتاب‌ها و منابع علمی آن در بسیاری از مرکز آموزش عالی فقیرند و هر سال در انتظار بودجه‌ای هستند که مسوولان وزارت علوم به دانشگاه‌ها بدهند تا شاید روسای دانشگاه‌ها گوشه چشمی به این کتابخانه‌ها بیندازند.