ضرورت گفت‌وگو با اروپا

برنامه هسته‌ای ایران یکی از موضوعاتی است که بیش از پیش این رابطه را متاثر کرده و در این میان آمریکا می کوشد تا با استفاده از نفوذ خود بر این اتحادیه فاصله ایران از اروپا را گسترده‌تر کند، اما واقعیت‌ها و نیازها به هر حال رابطه ایران و اروپا را در مقاطع و سطوح مختلف حفظ کرده و این رابطه پر فراز و نشیب‌ همچنان ادامه دارد.

از این رو بر آن شدیم تا با سید داوود صالحی، سفیر سابق ایران در اسپانیا درباره روابط با اروپا به گفت‌وگو بنشینیم.

صالحی از دپیلمات‌های باسابقه وزارت امور خارجه است که مدت 30 سال در این وزارتخانه به فعالیت مشغول بوده است.

وی علاوه بر نمایندگی ایران در اسپانیا، به عنوان رییس اداره آمریکا، سفیر جمهوری اسلامی ایران در کشورهای کوبا، موزامبیک و مدیرکل کنفرانس‌های بین‌المللی، مدیرکل ترجمه، مدیر کل امور اداری وزارت خارجه و مشاور وزیر خارجه فعالیت کرده است.

وی معتقد است ما در ارتباط با اروپا با یک ابردولت مواجه هستیم و این گفت‌وگو است که زمینه اعتمادسازی میان ایران و اتحادیه اروپایی را فراهم می‌آورد.

در سال‌های پس از انقلاب رابطه کشورهای عضو اتحادیه اروپایی با ایران دچار فراز و فرودهای زیادی بوده است در عین حال که طرفین نتوانسته‌اند همدیگر را نادیده بگیرند. به نظر شما مهم‌ترین چالش‌ها بین ما و آنها کدام بوده است؟

برای پاسخ به این سوال باید به چند نکته توجه کرد. ابتدا این‌که رابطه ایران و اروپا با توجه به مسائل ژئوپلتیک و ژئواکانامیک دارای ویژگی‌های مشترکی است. به عبارت دیگر باید بگویم روابط ما با اتحادیه اروپا و تک‌تک کشورهای اروپایی یک جاده دوطرفه است.

اروپا یک قاره صنعتی است، 500 میلیون نفر جمعیت دارد و از دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی خوبی برخوردار است و پتانسیل بالا برای سرمایه‌گذاری دارد. کشورهایی مانند فرانسه، آلمان، انگلیس، ایتالیا و... هر کدام بالقوه یکسری پتانسیل‌هایی برای رابطه دوجانبه با ایران دارند. در چنین شرایطی، همان‌طور که ما به آنها به دلایل مختلف نیاز داریم، کشورهای اروپایی نیز به ما نیاز دارند. ما به عنوان یکی از کشورهای مهم منطقه برای اروپا از اهمیت برخورداریم. ما ابرقدرت معنوی منطقه هستیم. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی به جهان ثابت کردیم که صاحب‌اندیشه و دارای تفکر هستیم.

به همین دلیل بود که دشمنان ما تلاش داشتند تا بین ما و اتحادیه اروپا اختلاف بیندازند. آنها منافع خودشان را در ایجاد شکاف بین ما و اتحادیه اروپا می‌دانند. این موضوع همیشه در دستورکار صهیونیست‌ها بوده است. حتی برخی از کشورهای اروپایی علاقه‌مند بودند که مشکل هسته‌ای ما با آنها حل شود. آنها دیدند که ما به عنوان یکی از اعضای سازمان ملل استدلال‌های خوبی داریم و دوست داریم که نقش قدرت منطقه‌ای خود را ایفا کنیم. آنها دوست داشتند نقش منطقه‌ای جمهوری اسلامی ایران را در نظر بگیرند، ما به اروپایی‌ها ثابت کردیم که بالقوه از این توان برخوردار هستیم و می‌توانیم مشارکت و رایزنی در مسائل منطقه داشته باشیم.

در بحث افغانستان و عراق طی این چند سال ما حرف اول و آخر را می‌زنیم. در آسیای میانه و قفقاز از نفوذ معنوی برخورداریم. حتی در حال حاضر جمهوری اسلامی ایران از یک قدرت معنوی به یک قدرت مادی هم تبدیل شده است.

دانشگاه‌های ما رشد کرده‌اند، ما در بحث حقوق بشر حرف برای گفتن داریم، در بحث آزادی زنان، حقوق کودکان، مسائل مربوط به اقلیت‌ها خوب کار کرده‌ایم و سازمان‌های مردم نهاد در کشور ما فعال هستند و دیگر مسائل. بنابراین ما غربی‌ها و اروپایی‌ها را خلع سلاح کرده‌ایم.

یعنی آنها یک روزی بهانه عدم رعایت حقوق بشر را می‌گرفتند، ولی دیدند که ما خیلی مستند و مستدل با آمار و ارقام، نتایج فعالیت‌های خود را به آنها نشان می‌دهیم. در بحث مقابله با تروریسم و مواد مخدر، جمهوری اسلامی ایران توان بالایی را از خود نشان داده است و میلیون‌ها دلار برای مبارزه با مواد مخدر خرج کرده‌ایم که این برای اتحادیه اروپا مهم است، چون دیگر موضوع مهم، مواد مخدر است.

در حال حاضر در افغانستان نزدیک به 300 تا 400 لابراتوار تولید هروئین وجود دارد و اگر این تمهیدات جمهوری اسلامی ایران نبود این هروئین مستقیم و بی‌دردسر راهی اروپا می‌شد. با توجه به این‌که ما به لحاظ ژئوپلتیکی مرزهای دشواری داریم اینها همه‌اش حرکات انساندوستانه بوده است.

ما بیش از 4000 شهید در رابطه با مبارزه با مواد مخدر داده‌ایم. اروپایی‌ها به مرور زمان این موضوعات را درک و در تمام سازمان‌های بین‌المللی، پارلمان و کمیسیون اروپا به آن اعتراف کرده‌اند. در بسیاری از روابط دوجانبه‌ای که با کشورهای اروپایی داشته‌ایم ما صادقانه و مستند اعلام کرده‌ایم که خواهان ارتباط با اروپایی‌ها هستیم. منتها اشکال آنجاست که طرف اروپایی، همکاری‌ها را یک طرفه می‌خواهد.

به عنوان مثال در بحث انرژی، ما در جهان به لحاظ تولید انرژی و ذخایر آن جزو کشورهای صاحب رتبه هستیم و آنها به این انرژی احتیاج دارند. با این حال بسیاری از کشورهای اروپایی تنها به دلیل فشارهای سیاسی از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی خود را از این ظرفیت‌ها محروم کرده‌اند. از سوی دیگر در روابط با اروپا با وجود آن‌که ما هوشیار بودیم، اما برخی از موضوعات مغفول واقع شده است. روابط با اتحادیه اروپا برای ما از اهمیت بالایی برخوردار است و در حال حاضر آقای صالحی، وزیر محترم امور خارجه، فعالیت‌های زیادی برای بهبود ارتباط با اروپا انجام داده‌اند.

در زمان دولت اصلاحات، سیاست دولت رفع تشنج و دیالوگ بود، اما در آن زمان هم اروپایی از این سیاست‌ها خوب استفاده نکردند و ما در ملاقات‌هایمان به مقامات اروپایی می‌گفتیم که شما حالا آقای احمدی‌نژاد را رادیکال می‌دانید، اما در زمان آقای خاتمی هم با ما همراهی نکردید و بحث محور شرارت را مطرح کردید.

در کل وقتی ما با اروپایی‌ها صحبت می‌کنیم آنها ما را به عنوان همسایه‌های خود می‌شناسند و ایران را یک نوع دیوار امنیتی برای خود محسوب می‌کنند.

همچنین از نظر اقتصادی کار با ایران پتانسیل‌های بالایی دارد. حجم روابط اقتصادی ما با اروپایی‌ها خیلی خوب بود ولی آنها از این فرصت‌ها استفاده نکردند. البته توجه داشته باشید که در روابط بین‌الملل جمله معروفی هست که دوست یا دشمن ثابت وجود ندارد بلکه منافع ثابت وجود دارد.

اجازه دهید نگاهی به وضعیت اروپا بیندازیم. اروپایی‌ها قبلا به شکل اتحادیه فعالیت نداشتند. اولین پیمانی که در راستای تشکیل اروپای واحد در دهه 1950 بین دولت‌های اروپایی منعقد شد معاهده پاریس بود که منجر به ایجاد جامعه اروپایی ذغال سنگ و فولاد (ECSC (european coal & steel commission شد. اروپایی‌ها تلاش داشتند تا از نظر اقتصادی با یکدیگر هماهنگ شوند. پس از این اتحاد و نتایج خوب حاصل از این همکاری‌ها ، آن را گسترش دادند و نتیجه آن تشکیل اتحادیه اروپایی بود.

سال 1952 به وسیله کشورهایی چون بلژیک، فرانسه، آلمان، ایتالیا، لوکزامبورگ و هلند مجموعه‌ای بنیان گذاشته شد که امروزه اتحادیه اروپایی نامیده می‌شود. سال 1981 یونان به اتحادیه اروپایی پیوست ، سال 1986 پرتغال و اسپانیا به این اتحادیه پیوستند و سال 1990 آلمان شرقی و غربی با هم متحد شدند و به اتحادیه اروپایی پیوستند و سال 1995 هم اتریش، فنلاند، سوئد در این اتحادیه عضویت پیدا کردند.

سال 2004 قبرس، جمهوری چک، استونی، مجارستان، لتونی، لیتوانی، مالت، لهستان و اسلواکی عضو اتحادیه اروپا شدند و سرانجام سال 2007 بلغارستان و رومانی به عضویت اتحادیه اروپا پذیرفته شدند و در حال حاضر اتحادیه اروپا 28 کشور عضو دارد. در حقیقت در برابر اروپا ما به عنوان جمهوری اسلامی ایران با یک ابردولت مواجه هستیم و برای تعامل با اروپایی‌ها تلاش بسیار کرده ایم.

فعالیت‌های اتحادیه اروپا حوزه‌های مختلف، متعدد و متنوعی را در برگرفته است که از بهداشت و اقتصاد گرفته تا سیاست خارجی را در حیطه خود قرار می‌دهند. می‌توان گفت اعضای اتحادیه اروپا بخش عمده‌ای از اختیارات حکومتی خود را به این سازمان منطقه‌ای منتقل کرده‌اند.

یعنی تمام پتانسیل‌ها در یکجا جمع شده و این اتحادیه به سوی ابردولتی پیش رفته است. از منظر آمریکا، چنین اتحادیه‌ای با چنین همگرایی‌ای، یک قدرت منطقه‌ای است که می‌تواند با صدای محکم‌تری سخن بگوید. البته آمریکا تمایلی ندارد که اروپا تقویت شود و حتی در بحث یورو و دلار هم آمریکا و اروپا با هم چالش دارند.

در بعضی از مسائل رابطه ما با اروپا به خاطر این‌که آنها می‌خواهند یکطرفه عمل کنند، گرم نمی‌شود. آنها حتی در روابط اقتصادی با ما یکطرفه عمل می‌کنند و حاضر نیستند تا هزینه‌های سیاسی آن را بپردازند، ولی باید در نظر داشت که همه اروپا را نمی‌شود با یک چشم نگاه کرد. ما روابط بسیار خوبی با برخی از کشورهای اروپایی داریم.

دو سال قبل در دورانی که من در اسپانیا سفیر بودم، دیدم که ما زمینه‌های بسیاری خوبی برای همکاری و گسترش روابط با آنها داریم. متاسفانه در رابطه با اروپا به دلایل داخلی یا وجود برخی از سیاست‌ها در برخی از حوزه‌ها از این فرصت‌ها نتوانسته‌ایم خوب استفاده کنیم که لازم است درباره آن تجدید نظر شود.

همان‌طور که آنها ما را همسایه خود می‌شناسند ما نیز لازم است که با آنها تعامل داشته باشیم. در این میان آنچه مهم است اعتمادسازی است که اروپایی‌ها نتوانستند آن اعتماد لازم را به ایران بدهند و به همین دلیل است که گاهی اوقات مسوولان ما تلاش دارند تا تعادل و موازنه‌ای را در بخش سیاست خارجی ایجاد کنند.

خیلی موثر است، زمانی که آقای لاریجانی دبیر شورای عالی امنیت ملی بود و به عنوان نماینده جمهوری اسلامی ایران در بحث هسته‌ای شرکت داشت در بعضی از مقاطع ایشان و هیات ایرانی به موافقت‌های خیلی خوبی با اروپایی‌ها رسیدند، ولی متاسفانه برخی از کشورها که نمی‌خواهم از آنها اسم ببرم در این جلسات مانع‌تراشی کرده و اجازه ندادند که نتایج، نهایی شود. در همه زمینه‌ها هم همین طور است، چون برخی از این کشورها منافع تاریخی و سلطه‌گرانه دارند و می‌خواهند به نفع خود اعمال سیاست کنند و در این میان ما به عنوان یک کشور مستقل مایل نیستیم که آنها بر ما اعمال نظر کنند.

ما به سیاست یکی به نفع تو و یکی به نفع من معتقد هستیم. البته نمی‌شود همه کشورهای اتحادیه اروپایی را با یک دید نگاه کرد.

خیلی از کشورها به ما نزدیک‌تر هستند به عنوان مثال آلمانها خود را از نژاد آریایی می‌دانند و من در مذاکره با خیلی از سفرای آلمان دیدم که آنها نسبت به ایرانی‌ها دید مثبتی دارند. اکثرا چالشی که بین ایران و اروپا وجود دارد ساختگی است و یک عده‌ می‌خواهند از آن به عنوان ابزار سیاسی استفاده کنند.

آیا به نظر شما سیاست‌های کشورهای قدرتمند مانع از روابط ما با دیگر کشورهای اروپایی می‌شود؟

معمولا به این شکل است ولی باید به نظام اتحادیه اروپایی هم توجه داشت. در پارلمان اروپا حدود 780 عضو وجود دارد که هریک از این اعضا به کشوری و حزب و گروهی وابسته هستند، حدود هشت فراکسیون در نظام پارلمانی اروپا وجود دارد که ایده‌ها و تمایلات مختلف دارند و برای هشت سال انتخاب می‌شوند.

در بسیاری از مواقع، برخی مخالفان نظام با این گروه‌ها لابی می‌کنند و قطعنامه‌ها و مصوبه‌های ضد ایرانی تصویب می‌کنند. در اینجا نمی‌توانیم کشوری را متهم به مخالفت با ایران کنیم بلکه این نمایندگان با توجه به ترکیب‌بندی پارلمان درخصوص برخی سیاست‌ها تصمیم می‌گیرند.

باید در نظر داشته باشیم که اروپایی‌ها به دنبال یک ابردولت بودند تا اروپا را از نظر اقتصادی، سیاسی و قضایی تقویت کنند و این فراکسیون‌ها با توجه به ایدئولوژی‌ها و مانیفست‌ها خودشان و دستورهایی که در منطقه دارند، در مورد مسائل مختلف اعمال فشار می‌کنند.

به لحاظ دیپلماسی فعال، ما باید با همه این فراکسیون‌ها تماس داشته باشیم و در این زمینه مجلس شورای اسلامی، کمیسیون امنیت ملی، دپیلماسی پارلمانی را تقویت کند. همچنین ما باید NGO‌های خودمان را نیز در این رابطه فعال نگاه داریم، چرا که اروپا به NGO‌ها خیلی اهمیت می‌دهد و NGO‌ها در رابطه با احیای روابط بسیار مثبت جواب می‌دهد.

این یک سوال فنی است. ما با هرکسی یک رفتار داریم. ما می‌گوییم عضو فعال NPT هستیم، حق عضویت می‌دهیم؛ سفیر و نماینده فرستادیم و از آژانس برای بازدید از تاسیسات هسته‌ای خود دعوت کردیم. دیگر این امر به ما ارتباط ندارد که آمریکا و اروپا قانع شوند. عمل ما در جهت اعتماد سازی است.

وقتی 2500 نفر - روز بازرس از سازمان آژانس بین‌المللی انرژی هسته‌ای به کشور ما می‌آیند دلیلی برای پنهان کاری وجود ندارد. آژانس یک سازمان فنی است و از نتایجی که اعلام می‌کند نباید بهره‌برداری سیاسی شود. اگر شما یکی دو بار با اعتمادسازی جلو بروید، ولی نتیجه‌ای دریافت نکنید، اعتماد شما هم از آن سازمان سلب می‌شود و حاضر به همکاری نیستید.

این اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها هستند که باید اعتماد سازی با ایران را به صورت جدی در دستور کار خود قرار دهند. حق هسته‌ای برای همه مردم ما یک مبارزه و حق مسلم است و اگر در این زمینه آنها بخواهند با ما دست همکاری دهند، ما حرفی در این رابطه نداریم.

من فکر می‌کنم هر دوطرف باید از تجربیات گذشته استفاده کنند. در عین حال، جمهوری اسلامی ایران می‌تواند با اتخاذ یک دیپلماسی بشاش و فعال‌تر نظرات خود را به اتحادیه اروپا منتقل کند و به آنها بقبولانند. در عین حال استدلال آنها را نیز بشنویم. با زور و تهدید و ترک جلسه نمی‌توان کار را به جای لازم رساند.

باید سیاست گفت‌وگو را با اتحادیه اروپا دنبال کنیم. ما ملتی هستیم که دلایل روشنی برای فعالیت‌های خودمان داریم و از عدم مذاکره چیزی برای ما حاصل نمی‌شود. در عین حال باید در مذاکره سیاست یک امتیاز برای تو و یک امتیاز برای من را در نظر داشته باشیم و تعادل در مذاکره را فراموش نکنیم.

یکی از مشکلات ما با اروپایی‌ها، پیش شرط‌هایی است که آنها می‌گذارند و این امر مورد قبول ما نیست. اگر قرار باشد مذاکره‌ای صورت بگیرد، اروپایی‌ها هم باید پیش شرط‌ها را کنار بگذارند تا بتوان در یک محیط آزاد به گفت‌وگو نشست.

اگر اروپایی‌ها به این موضوع توجه نکند سیاست مخالفان مذاکره با اروپا در ایران پیشی می‌گیرد و اروپایی‌ها باید به این نکته توجه داشت باشد که عقاید و احزاب گوناگونی در کشور ما وجود دارد.

کتایون مافی - گروه سیاسی