گرد‌آوری گنجینه موسیقی ایران در رسانه ملی

فلسفه به وجود آمدن مرکز موسیقی صداوسیما آن است که خوراک موسیقایی شبکه‌های گوناگون رادیو و تلویزیون را تامین کند. تنها جایی در سازمان صداوسیما که موسیقی تولید می‌کند و مجوز پخش آثار را به شبکه‌های رادیو و تلویزیونی می‌دهد، مرکز موسیقی است.

قاعدتا باید نمونه‌ای از کار را برای ما بفرستد تا در اداره کل نظارت و ارزشیابی مرکز موسیقی مورد ارزیابی قرار بگیرد و مجوز پخش آن صادر شود.

هر اثری را که به بازار موسیقی می‌آید و صاحب کار تمایل دارد از شبکه‌های صداوسیما پخش شود، در برمی‌گیرد.

هیچی. ما مجوز پخش نمی‌دهیم.

بیشتر مواقع خود صاحبان اثر می‌آیند و از ما می‌خواهند تا مجوز پخش کارشان را از شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی بدهیم. برای همین آنچه به دستمان می‌رسد، بیش از ظرفیت پخش آنتن ماست و از این بابت مشکلی نداریم.

خیلی از بزرگان این لطف را دارند. از جمله استاد علیرضا افتخاری و آقای محمد اصفهانی که همین چند وقت پیش کارهای جدیدشان را در اختیار ما قرار داده‌اند.

ما همیشه آنچه را تولید می‌شود، دنبال می کنیم. خیلی وقت‌ها اثری یا آلبومی منتشر می‌شود و ما به سراغ تهیه‌کننده و صاحب کار می‌رویم و درخواست می‌کنیم تا آن را برای پخش از شبکه‌های صدا و سیما در اختیار ما قرار دهند.

منظورتان چه کسانی است؟

ما البته با آهنگسازان دیگری نیز کار می‌کنیم و نماآهنگ‌های متعددی روی آثار آنان ساخته‌ایم. اما دو ویژگی بزرگ و مهم کارهای آقای انتظامی این است که اول خیلی حال و هوای ایرانی دارد و دوم آن که با ذائقه و پسند مردم جور درمی‌آید و شنونده و علاقه‌مند زیاد دارد. برای همین طبیعی است که ما از آثار استاد انتظامی زیاد استفاده کنیم.

ما نگاهی جدی به تولید نماآهنگ داریم. به آهنگساز و شاعر حتی تاکید می‌کنیم اثری را پدید آورند که جنبه‌های تصویری داشته و برای تولید نماآهنگ مناسب باشد.

خب صدای این کارها را به 20 شبکه رادیو می‌دهیم.

زیباترین تابلوهای ایثار و فداکاری در مدت هشت سال دفاع مقدس ترسیم شده است. گوشه‌ای از این زیبایی‌ها در فیلم‌های سینمایی ما بازتاب یافته و برای همین تصمیم گرفتیم نماآهنگ‌هایی براساس این آثار تولید کنیم.

برگزیده‌ای از فیلم‌های سینمایی دفاع مقدس سه دهه گذشته را که تعداد آنها به 300 می‌رسید، در مرحله نخست انتخاب کردیم و با استفاده از صحنه‌هایی از آنها و همراهی موسیقی متن خود اثر یا کاری که ما برای تصاویر ساخته‌ایم، نماآهنگ‌هایی را تولید کردیم که برای مخاطبان خاطره‌انگیز است. از میان آنها می‌توانم به دیده‌بان، هور در آتش، مهاجر، دکل، افق، خاک سرخ، سفر به چزابه و ... اشاره کنم.

بله. براساس سمفونی ایثار مجید انتظامی و با عکس‌هایی که نبرد رزمندگان و فداکاری مردم را در پشت جبهه به نمایش درمی‌آورد، نماآهنگی ساخته‌ایم که نشان می‌دهد مقاومت سپاهیان و ارتشیان در مناطق عملیاتی به پشتیبانی مردمی بود که به ثمر نشست و پیروزی ما را رقم زد.

برای هفته بسیج در آذر، تعداد دیگری از فیلم‌های دفاع مقدس را در قالب نماآهنگ آماده پخش خواهیم کرد. این کاری است که ادامه خواهد داشت و قطع نمی‌شود. در بررسی آلبوم‌های منتشر شده، هر کاری به نظر ما خوب و مناسب آمد، به شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی اعلام می‌کنیم که می‌توانند از آن استفاده کنند.

در تمام موارد این کار را ما انجام نمی‌دهیم. بجز آنان که خود کار را به ما ارائه و اجازه استفاده را می‌دهند یا آن آلبوم‌هایی را که ما راسا مناسب تشخیص می‌دهیم، خرید یا کسب موافقت بقیه آثار را خود شبکه‌ها به‌طور مستقیم اقدام می‌کنند.

بله. البته در شاخه موسیقی سنتی و ردیف دستگاهی، ارکسترال و آثار ملی، ما بیشتر تمایل به استفاده از کارهای بیرون داریم و کمتر به سراغ آثار پاپ می‌رویم.

ما هر سال تقریبا 400 قطعه موسیقی در شاخه‌های گوناگون تولید می‌کنیم که اگر بر روزهای سال تقسیم کنید، از روزی یکی هم بیشتر می‌شود. این تولید فقط مربوط به تهران است و ما به همین میزان هم از مراکز شهرستان‌های خود، اثر تولید شده دریافت می‌کنیم.

آنچه که در سوال‌های پیشین در ارتباط با تامین آثار از بازار موسیقی کشور مطرح کردید و من پاسخ دادم، سر جمع در طول سال بیشتر از 200 اثر نمی‌شود. این کارها آنهایی است که ما رایت آنها را می‌خریم.

درست است. این یکی از آفات کار ماست. برایتان یک مثال بزنم. تمام شبکه‌های جهانی موسیقی، به هیچ وجه حجم تولید ما را ندارند و از این نظر با مرکز موسیقی صدا و سیما قابل مقایسه نیستند. این در حالی است که ما در طول سال 1000 قطعه را تولید و تامین می‌کنیم، اما چون آنتن دست ما نیست، این آثار بخوبی دیده و شنیده نمی‌شوند.

این دلیل نمی‌شود که ما هم تولید خود را پایین بیاوریم.

ما با توجه به توصیه‌های مهندس ضرغامی، به دنبال آن هستیم تا قالب‌های ارائه آثار خود را متنوع کنیم که تولید نماآهنگ‌ها را در این راستا باید ارزیابی کرد. این طوری ما خوراک آماده تری را در اختیار شبکه‌های تلویزیونی قرار می‌دهیم و آنان هم دست‌شان در پخش بازتر است.

بی‌شک همین‌طور است. تولید این مجموعه بر اساس ایده و طرح خود مهندس ضرغامی شکل گرفت. در واقع در این مجموعه ما به دنبال آن بودیم تا فرهنگ مردم ایران را با همراهی موسیقی و تصویر به مخاطب انتقال دهیم.

هرکس این آثار را دیده، همین را گفته است. در این نماآهنگ‌ها سعی کرده‌ایم صنایع و مشاغل اقوام گوناگون کشور و به‌طور کلی فرهنگ کار و تلاش ایرانیان را به صورتی هنری به نمایش در آوریم تا به ویژه نسل جوان ما با این سنت‌ها و میراث‌ها آشنا شوند. استفاده از تصاویر زیبای طبیعت ایران، اماکن مذهبی، معماری قدیمی و جاذبه‌های گردشگری در کنار معرفی مفاخر ادبی و علمی ما رکن مهم تصویر‌های به کار گرفته شده در این نماآهنگ‌ها هستند. این تصاویر با موسیقی فاخر همراهی می‌شوند تا به مخاطب، میراث گرانبهای فرهنگی کشورمان را گوشزد کنند. مجموعه شوق زندگی در واقع تنها گوشه‌ای از تمدن بزرگ ایران را نمایندگی می‌کند و می‌خواهد به همه یادآور شود که ایرانیان چه نقش پر رنگی در تمدن جهانی داشته‌اند.

چرا می‌شود، اما همان‌طور که پیش از این گفتم، این دست ما نیست. این را از شبکه‌های رادیو و تلویزیون باید بخواهید.

شاید مهم‌ترین بخش این مرکز، اداره کل تولید باشد که شامل دو اداره تولید و تامین می‌شود. مدیریت ارکسترهای ما هم زیر مجموعه این اداره است.

ارکستر سمفونیک صدا و سیما بزرگ‌ترین گروه موسیقایی ماست که در سطح کشور هم از نظر تعداد و کیفیت نوازندگانش بی‌نظیر است. در حال حاضر 140 نوازنده و خواننده گروه کر در این ارکستر مشغول به کار هستند.

نه به آن صورت. در واقع ما نوازندگان جوانی را جذب این ارکستر کردیم که از نظر هنری در سطح بالایی قرار دارند. از طرف دیگر کمی دیکتاتور مآبانه برخورد کردیم و شرط گذاشتیم که آنان نباید در هیچ گروه دیگری مشغول به کار باشند.

بله. شنبه‌ها و سه‌شنبه‌ها ارکستر سمفونیک صدا و سیما به رهبری دکتر محمد بیگلری‌پور تمرین دارد و در نواختن، ضبط و اجرای بسیاری از آثار مشارکت دارد. این ارکستر برنامه کاملی در طول سال دارد که با حضور استادان و نوازندگان پیشکسوت در کنار توان و خلاقیت جوانان عضو آن می‌توان بیش از گذشته به کارش امیدوار بود. این ارکستر در جشنواره‌های گوناگون موسیقی و بیشتر مناسبت‌ها روی صحنه می‌رود که نزدیک‌ترین آن در عید غدیر است.

در برنامه‌های آینده این را در نظر داریم تا از تمام توان این ارکستر از جمله اجرای عمومی به بهترین وجه استفاده کنیم. جالب اینجاست که وزارت ارشاد در طول سال 10 تا 15 روز از ارکستر سمفونیک ما استفاده می‌کند که باید خودمان برای اجراهای عمومی آن برنامه‌ریزی مناسب‌تری داشته باشیم.

این ارکستر با مدیریت شهرام منظمی دارای 10 نوازنده است که در برنامه‌های گوناگون روی صحنه می‌روند و در ضبط و تولید قطعات مختلف ما را یاری می‌کنند. یک ارکستر بانوان در موسیقی سنتی هم داریم که فعال هستند.

به خاطر اهمیت دادن به کار بانوان، این ارکستر را راه انداخته‌ایم که البته نوازندگان آن در دیگر کارها هم ما را یاری می‌دهند. این ارکستر با خواننده آقا، در نقاط گوناگون ایران و حتی خارج از کشور هم روی صحنه می‌رود.

نه. در تهران هم چند ارکستر مقامی داریم که موسیقی نواحی آذربایجان، کردستان، خراسان و لرستان را می‌نوازند.

این خبر را برایتان دارم که مقدمات راه‌اندازی این ارکستر هم فراهم شده است که بزودی شاهد اجرای برنامه‌هایش خواهیم بود. مدیریت این ارکستر بر عهده بهنام ابطحی است.

شرایط آن از نظر ساز و دیگر امکانات فراهم نبود. اخیرا تجهیزات این ارکستر تهیه شده است که نوازندگان آن هم جذب شده‌اند که بزودی دست به تولید و اجرای برنامه خواهندزد.

اداره نظارت و ارزشیابی مرکز موسیقی، کارش مجوز دادن به پخش آثاری است که توسط بخش خصوصی در بیرون از سازمان یا از سوی شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی تولیدمی‌شود.

بله. البته این نظارت در حال حاضر تنها روی موسیقی و ترانه تیتراژ فیلم‌ها و سریال‌ها انجام می‌گیرد. موسیقی متن فیلم‌ها هنوز تحت نظارت ما نیست که با توجه به مشغله و کارهای سنگینی که بر عهده داریم، خودمان چندان به دنبالش نبوده‌ایم.

اداره استان‌ها، تولیدات موسیقی مرکز شهرستان‌های ما را ارزیابی و برای آنها مجوز صادر می‌کند. مجوز برخی از این تولیدات فقط برای پخش از شبکه‌های استانی صادر می‌شود و آثاری که کیفیت بهتر دارند، از شبکه‌های سراسری هم می‌توانند پخش شوند. اداره طرح و برنامه هم از دیگر بخش‌های مرکز موسیقی صدا و سیما به شمار می‌آید.

بله، اداره کل نماآهنگ. یک سال و چند ماه است که این اداره کل راه افتاده است.

موسیقی باید ابتدا در اداره کل تولید پدید بیاید و آن وقت برای تصویر‌گذاری به اداره کل نماآهنگ می‌آید.

می‌توان این نماآهنگ‌ها را به سه دسته آرشیوی، ترکیبی و تولیدی تقسیم کرد. با توجه به این که در زمینه نماآهنگ در ابتدای راه هستیم، طبیعی است که بیشتر کارهای ما آرشیوی یا ترکیبی (تصاویر آرشیوی بعلاوه تولیدی‌) باشند که امیدوارم سهم آنها در کل محصولات ما کمتر شود.

حدود 10 تا. این نماآهنگ‌های تولیدی گروه الف ما را تشکیل می‌دهند و بقیه کارها در درجه بندی ب و جیم قرار می‌گیرند.

بیش از 300 نماآهنگ داشته‌ایم.

شورای عالی موسیقی ما شامل استادان حسن ریاحی، محمد سریر، مجید انتظامی، درویش رضا منظمی، شاهین فرهت، هادی منتظری و محمد بیگلری‌پور می‌شود. آثاری که در اداره کل تولید پدید می‌آید، در پایان کار در اختیار این استادان قرار می‌گیرد و مورد ارزشیابی و محک واقع می‌شود.

شورای عالی شعر هم متشکل از آقایان اسماعیل امینی، سعید بیابانکی، مرتضی امیری اسفندقه، حسین اسرافیلی، محمد علی بهمنی و محمود دست پیش می‌شود که اشعار شاعران را مورد ارزیابی و بررسی قرار و برگزیده‌ها را به اداره طرح و برنامه ارائه می‌کنند. در آن اداره ما یک بانک شعر داریم که ترانه‌ها و سروده‌های انتخاب شده در آن جمع می‌شوند و به مقتضای نیاز مورد استفاده قرار می‌گیرند.

آهنگسازان ما به این بانک شعر مراجعه، اثر مورد علاقه‌شان را انتخاب کرده و بر آن ملودی سوار می‌کنند و کار را در این مرحله به اداره طرح و برنامه می دهند.

در واقع گلوگاهی است که شعر و ملودی باید از آنجا عبور کند.

این طور نیست. برای مثال استادان سریر و بیگلری پور در زمینه موسیقی پاپ هم کارهای زیادی کرده‌اند.

با این که فکر نمی‌کنم در این زمینه کمبود داشته باشیم، اما باید بگویم عمده فعالیت‌های ما هم در زمینه موسیقی سنتی، کلاسیک و ارکسترال است. با وجود این از نظر بحث نظارت هنری، تمام این شخصیت‌ها می‌توانند بر کارهای پاپ نظارت کنند.

این کاستی همان‌طور که شما به آن اشاره کردید در همه زمینه‌ها تا حدی دیده می‌شود. برای رفع کمبود ترانه‌های خوب و مردم پسند، خانه‌ای با عنوان شعر و ترانه را در مرکز موسیقی راه‌اندازی و در آن کارگاه‌های آموزش ترانه‌سرایی را برپا کرده‌ایم. امیدواریم با این گام در آینده‌ای نه چندان دور، دستمان در این زمینه پر باشد.

این مرکز شاید نزدیک به 100 سال قدمت داشته باشد؛ یعنی زمانی که نه رادیویی بود و نه وسیله ضبط و ثبت موسیقی.

بله. این ساختمان تنها حدود 40 سال است که میزبان این مرکز شده و نخستین مدیر آن در این محل داریوش صفوت بوده است. اما پیش از آن، استادان بزرگی چون درویش‌خان، ابوالحسن‌خان صبا، روح‌الله خالقی و... در دوره‌های گوناگون در این مرکز رفت و آمد داشته و شاگردان زیادی را تربیت کرده‌اند. این مرکز، میراثی گرانبهاست که ما قدر آن را می‌دانیم و برایش برنامه‌های زیادی داریم. از زمانی هم که این مرکز زیر نظر رادیو قرار گرفته، همیشه نقشی سازنده در موسیقی کشور داشته است. بسیاری از استادان بزرگ موسیقی امروز کشور، در این مرکز آموزش دیده و رشد کرده‌اند.

همان عنوانی که با آن خوانده می‌شود؛ حفظ و اشاعه موسیقی اصیل ایران. این مرکز در حال حاضر دو استودیو دارد که البته چند ماه پیش آنها را راه‌اندازی کردیم. ساختمان این مرکز را هم بازسازی کرده‌ایم و از هر نظر آن را برای انجام فعالیت‌های ذاتی‌اش آماده ساخته‌ایم.

سعی می‌کنیم این مرکز دوباره احیا شود، اما باید در نظر داشت که دهه اول پیروزی انقلاب اسلامی از هر نظر برای رشد موسیقی اصیل ایرانی مناسب بود و چون تنها مرکز آموزشی و فعال آن دوره، همین ساختمان بود، خب معلوم است که قلب تپنده موسیقی کشور به شمار می‌آمده است.

یک استودیوی آن را کامل تجهیز و بازسازی کرده‌ایم که بسیاری از کارهایمان را آن جا ضبط می‌کنیم. البته مهم‌ترین هدف این مرکز آموزش است که برای همین آموزشگاه دکتر قیصر امین‌پور را در آن جا داریم که در هر نوبت 70 هنرجو را تربیت می‌کند.

بله. این کارگاه در حال حاضر ویژه شعر و ترانه دایر شده که البته در کنارش اداره آموزش و پژوهش موسیقی ما نیز در این مرکز فعال است.

بعد از راه‌اندازی آنتن‌های رادیویی آوا و نوا، طرحی با عنوان آوا ـ نما پیشنهاد شده که البته در حال حاضر تنها یک طرح در دست بررسی است.

ما در حال حاضر 50 هزار قطعه موسیقی ضبط شده در اختیار داریم که خیلی از آنها کم پخش شده و برخی هنوز شنیده نشده است که با همین موجودی می‌توانیم خوراک چند شبکه را تامین کنیم.

این هم یکی از کارهایی است که خیلی زود باید به آن توجه کنیم. نگهداری آثار موسیقی به جا مانده از گذشته در جاهای مختلف کار نادرستی است که ما آمادگی آن را داریم تا آرشیوی یک پارچه برای آن تدارک ببینیم.

در جایی از گفت‌وگو به این اشاره شد که تنها بخشی از تولیدات ما روی آنتن شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی می‌رود که البته همین جا باید تاکید کنم در چند ماه گذشته وضعیت خیلی بهتر شده، به گونه‌ای که در حال حاضر هر روز حدود 40 اثر ما از این شبکه‌ها پخش می‌شود که قابل توجه است.