سعدی و حکایاتش به زبان کودکان

این مساله در بیشتر انیمیشن‌های تولید شده با محوریت کتاب‌های باارزشی چون بوستان سعدی، مثنوی معنوی و غیره قابل مشاهده است. دخل و تصرف در داستان یا روایت متفاوت آن سبب شده است نه‌تنها این نوع انیمیشن‌ها فاقد جذابیت‌های داستانی باشند، بلکه مضمون و محتوای صحیحی را نیز دنبال نکنند. مجموعه انیمیشن بوستان سعدی از تولیدات مرکز فرهنگی ـ هنری صبا ـ‌که از شبکه 2 سیما در حال پخش است ـ‌ از این دست انیمیشن‌هاست.

این سریال سعی بر شناساندن حکایت‌های نویسنده در قالب مفاهیمی ساده همراه جذابیت بصری برای کودکان و نوجوانان امروزی داشته است که به این منظور دخل و تصرفاتی نیز در نمایش دادن این حکایت‌ها اعمال شده است. ملاک انتخاب حکایت‌ها این بوده که آنها که قابلیت داستان شدن را دارند گزینش شوند و در این کار از کل حکایت چیزی کسر نشده و تحریفی صورت نگیرد و سعی شود کاملا براساس همان حکایات و پند و اندرزهای آن فیلمنامه‌ای نوشته شود و فرآیند تولید انجام پذیرد. همان‌طور که ذکر شد می‌بینیم تلاش کارگردان بر آن بوده است در حکایات اصلی تحریفی صورت نگیرد، هرچند تا حدودی در تحقق این هدف موفق ظاهر شده است، اما مشکل اصلی اثر نبود داستانی جذاب و گیراست. داستانی که بتوان از دل آن مفاهیم باارزش اخلاقی را به مخاطب منتقل کرد. با این حال، شاهد به‌کار گیری خلاقیت‌هایی در متن داستان هستیم. مثلا حضور سعدی به عنوان ناظر بر رفتار دیگر شخصیت‌ها در بعضی از نماهای مجموعه، علاوه بر القای دقت نظر و حقیقی و واقعی بودن گفته‌های سعدی، در محبوبیت و جذابیت کاراکتر او نیز نقش بسزایی ایفا کرده است. سعدی در این مجموعه غیر از خواندن اشعار خود دیالوگ خاصی ندارد و تنها در بعضی نماهای مجموعه ظاهر می‌شود. با این حال به جرأت می‌توان گفت یکی از بهترین کاراکترهای مجموعه بوستان سعدی همان شخصیت اصلی و محوری یعنی خود سعدی است. چراکه شخصیت‌پردازی این کاراکتر به گونه‌ای است که علاوه بر حفظ وقار و صلابت شخصیت بزرگ و قابل احترامی همچون سعدی سبب محبوبیت و صمیمیت او نزد کودکان و نوجوانان نیز شده است.

دیگر شخصیت‌های داستان اما بخوبی کاراکتر اصلی داستان نیستند. مثلا در یکی از قسمت‌های این مجموعه به نام «سنگ یا پول» که پیام اصلی آن پرهیز از خساست است، مخاطب با پهلوانی روبه‌رو می‌شود که در مرکز شهر معرکه گرفته است و سعی دارد زنجیری را پاره کند. این پهلوان قرار است برای پسر نوجوانی که در حال تماشای اوست، شعر سعدی را ـ‌ که حاوی مضمون اصلی داستان است ـ‌ بخواند و او را تحت تأثیر قرار دهد. کودکان و نوجوانان امروزی، صحنه معرکه گرفتن پهلوانان را تنها در فیلم‌ها و برنامه‌های تلویزیون دیده‌اند و همچنین شناختی از آیین پهلوانی ندارند و این‌که ما بخواهیم جوانمردی و پهلوانی را تنها با نشان دادن نیرو و توان جسمی و آن هم در قالب پاره کردن زنجیر به کودکان عرضه کنیم اعلام خطری است برای آن‌که قدم در بیراهه گذاشته‌ایم. شاید بتوان گفت محوریت این انیمیشن موضوع دیگری است، اما نمی‌توان به جزییات کوچک ولی مهمی همچون شخصیت پهلوان بی‌توجه بود. در واقع این جزییات هستند که سبب موفقیت کلیت یک اثر می‌شوند.

در همان قسمت یعنی سنگ و پول، در مقابل شخصیت پهلوان، مرد خسیس را می‌بینیم که پرداختی دقیق همراه با جزییات فراوان دارد. ابتدا او را در بازار مشاهده می‌کنیم که از دعوت کسبه برای خرید ناراحت و شاکی است. سپس خانه و خانواده‌اش را می‌بینیم که در شرایط سختی از نظر مالی در حال گذران زندگی هستند. در این میان نماهای کلوزآپ از کفش‌ها و لباس‌های وصله‌دار تمام اعضای خانواده به تصویر کشیده می‌شود. از همه مهم‌تر اخلاق و رفتار مرد است که کمک بسیاری به باورپذیری شخصیتش کرده است. مثلا وقتی حتی سکه‌ای کم ارزش از انبوه سکه‌هایش کاسته شود رفتاری پرخاشگرانه و عصبی دارد و اگر آن سکه به او بازگردانده شود مهربانی و عطوفت در رفتارش ظاهر می‌گردد. در طراحی کاراکتر نیز جزییاتی وجود دارد که او را از دیگر شخصیت‌ها متمایز کرده است. پسر نوجوان این مرد و زن و دخترش چهره‌هایی مهربان و مینیاتوری دارند، در حالی که چهره‌ مرد، عبوس و زشت است و این صفات تا وقتی شخصیت او تغییر نمی‌کند در چهره‌اش نمایان است، اما به محض این‌که سرش به سنگ می‌خورد و می‌فهمد رفتار اشتباهی داشته است دیگر آن چهره‌ زشت را ندارد و بشاش و مهربان می‌شود. تمام این جزییات برای پرداخت شخصیت مرد در ضمن داستان گنجانده شده است بدون هیچ‌گونه اغراق و اصراری. شخصیت پسر مرد نیز جزییات فراوانی دارد و این باعث سرخوشانه بودن اثر شده که نقطه‌ قوت آن محسوب می‌شود. چه خوب می‌شد اگر شخصیت زن و دختر مرد و بخصوص پهلوان که کاراکتری مهم و تأثیرگذار است نیز با همین دقت و وسواس عرضه می‌شدند.

انیمیشن بوستان سعدی مجموعه‌ای است با هدف معرفی و شناساندن شخصیت بزرگی همچون سعدی و می‌توان گفت نسبت به نمونه‌های مشابه خود تا حدودی موفق ظاهر شده است. در اکثر قسمت‌های این مجموعه چنان‌که در شرح یکی از قسمت‌ها گفته شد، با انسجام متوسطی در پرداخت شخصیت‌ها مواجه هستیم، اما این انسجام در ارتباط با فیلمنامه اثر دیده نمی‌شود و این موضوع نقطه‌ضعف بارز مجموعه است. مثلا در بعضی قسمت‌ها شاهد ماجرای دقیق و درستی در ارتباط با اشعار سعدی هستیم که بخوبی درونمایه‌ این آثار ادبی را به مخاطب منتقل می‌کنند، اما در برخی قسمت‌های دیگر داستان مجموعه ارتباط چندانی با مضمون واقعی شعر سعدی ندارد و به نوعی تفسیر به رأی از اشعار این شاعر نام‌آور فارسی‌زبان به حساب می‌آید. روشن است که این قبیل برداشت‌های نادرست چه تأثیر مخربی بر ذائقه‌ فرهنگی مخاطب کودک و نوجوان دارد. مخاطبی که خود صاحب‌نظر در زمینه ادبیات فارسی نیست و هرآنچه را سازندگان این قبیل مجموعه‌ها به او منتقل کنند بسادگی باور می‌کند.

استفاده از تکنیک دوبعدی و طراحی شخصیت‌ها با سر و شکل معمول این نوع پویانمایی‌ها و نبود خلاقیت در خصوص طراحی آنها دلیلی است برای بی‌اعتنایی مخاطب امروزی. بیشتر کتاب‌های درسی و کمک‌درسی و حتی کتاب‌های داستانی مخصوص کودکان و نوجوانان اگر موضوعی تاریخی و مرتبط با شعرهای کلاسیک ادبیات فارسی و شاعران آن دوران داشته باشد، تصویرسازی‌هایی بسیار نزدیک به انیمیشن‌هایی همچون بوستان سعدی دارد. این تکرار باعث ملال خاطر بیننده می‌شود و نیازمند خلاقیت و بداعت است، به گونه‌ای که هم بازگوکننده حقیقی فرهنگ و رسوم آن دوران باشد و هم جذابیت و رنگ و لعاب امروزی را به همراه داشته باشد.