مستندسازی جدی گرفته نمی‌شود

چند وقت پیش در نشستی به من گفتند که این نوع مسابقه در یکی از شبکه‌های فرانسوی اجرا شده، اما من تاکنون مدل‌های خارجی این مسابقه را ندیده‌ام چون معتقدم با دیدن این گونه مستند‌های مسابقه‌ای سلیقه هدایت و امکان طراحی ایده از گروه و خودم گرفته می‌شود. ما بیشتر تلاش کردیم ایده‌های گروه را در مسابقه اجرا کنیم که البته اجرای آن هم برای شرکت‌کنندگان امکان پذیر باشد.

چون افراد در شرایط سخت قرار می‌گیرند و زندگی و رقابت آنها به صورت مستند فیلم می‌شود هیچ‌کدام از صحنه‌هایی که به تصویر کشیده می‌شود فقط یک بار توسط دوربین ضبط شده است و تکراری نیست.

این هم برای مخاطب جذابیت ایجاد می‌کند و هم به نوعی روایت زندگی گروهی است که در یک منطقه خاص به رقابت می‌پردازند.

زمانی که گروه کار تحقیق و پژوهش را انجام می‌داد 26 فیلمنامه هم برای هر قسمت آماده کردیم که مخاطبانمان تفاوت را در هر قسمت مشاهده کنند.

شرایطی همچون میزان تحصیلات گروه شرکت‌کننده که باید بالای لیسانس باشند. سن حداقل 20 و حداکثر 42‌سال را مد نظر داشتیم و این‌که اعضای گروه نباید بیماری خاص داشته باشند تا بتوانند مراحل مسابقه را پشت سر بگذارند.

مصاحبه‌ای را برای گروه‌های شرکت‌کننده ترتیب دادیم تا میزان توانمندی آنها را بسنجیم و گروه‌ها در مقابل گروه معادل خودشان قرار بگیرند. یعنی اگر گروهی خانواده هستند در مقابلشان گروهی خانواده قرار بگیرد و همه چیز در شرایط یکسان باشد.

ابتدا همه مسیرها توسط گروه تولید و بچه‌های صحنه و خودم مورد بررسی قرار می‌گیرد و حتی یک بار از ابتدا تا انتها را عبور می‌کنیم تا مشکلی برای شرکت‌کننده‌ها به وجود نیاید. البته گروه پزشکی و افراد دیگری همچون مربی همیشه مراقب شرکت‌کننده‌ها هستند. شرکت‌کننده‌ها نمی‌دانند که ما چطور از آنها محافظت می‌کنیم و از این بابت مشکلی نداشتیم و ان‌شاءالله نخواهیم داشت.

شرکت‌کننده از استان‌های مختلفی هستند به طور مثال ما شرکت‌کننده‌‌هایی از استان‌های تهران، اهواز، اصفهان، آذربایجان شرقی و غربی، فارس، مازندران، گیلان و... داشته‌ایم.

شبه‌جزیره میانکاله بسیار بزرگ است و مناطق مختلفی همچون ساحل، بیابان، جنگل و دریاچه دارد ضمن این‌که مسابقات قسمت به قسمت تفاوت دارد و شرکت‌کنندگان در شرایط متفاوتی قرار می‌گیرند که اصلا قابل پیش‌بینی نیست، حتی در هنگام مسابقه به جهات مختلفی شرایط گروه‌ها تغییر می‌کند.

این منطقه علاوه بر این‌که شرایط جغرافیایی و تنوع اقلیمی‌مناسبی را داشت. منطقه حفاظت شده و بکری است که کسی را به این مکان راه نمی‌دهند و کسی در این منطقه اجازه تصویربرداری ندارد. بیشتر علاقه‌مند بودیم در منطقه‌ای این مستند مسابقه‌ای برگزار شود که ناشناخته باشد. البته در زمان تصویربرداری هم محیط‌بانان منطقه هم همراه ما بودند و در بسیاری از مواقع به ما کمک کردند و من لازم می‌دانم همین جا از زحمات این عزیزان تشکر کنم.

ابتدا باید بگویم که این ژانر را ما بتازگی تجربه کردیم و دنبال این نیستیم که این مستند مسابقه را با مسابقه‌های استودیویی مقایسه کنیم.

اصراری هم نداریم که این اتفاق بیفتد و مانند مسابقه‌های ورزشی بشویم، اما با راهکارهای جدیدی شیوه‌های رقابتی را افزایش و متنوع کردیم تا برای مخاطب جذابیت بیشتری داشته باشد.

در قسمت‌های جدید شرکت‌کننده‌ها از یک نقطه شروع می‌کنند و در برخی ایستگاه‌ها همدیگر را می‌بینند و حتی موانعی را برای گروه‌های دیگر به وجود می‌آورند.

شرکت‌کنندگان در مسابقه، زندگی در شرایط سخت، گرسنگی، تشنگی، ساختن قایق و... را تجربه می‌کنند که همه اینها استرس و هیجانی دارد که می‌تواند به مخاطب القا شود. ما به‌تدریج سلیقه مخاطبان‌مان را شناسایی و برنامه را به آن سمت هدایت می‌کنیم. البته استفاده از تجهیزات خاص هم می‌تواند به هیجان مسابقه بیافزاید مانند استفاده از تصاویر هوایی و... که هنوز بنا به دلایل مالی نتوانستیم این امکان را فراهم کنیم.

با این وجود از ابزار حرکتی مانند تراولینگ، کرین و... استفاده کردیم تا به اشکال مختلف بتوانیم هیجان و جذابیت را به مخاطب نمایش بدهیم.

ما در ابتدا که هشت قسمت را ضبط کردیم شرکت‌کنندگان باید قایق، الکل جامد و صابون را می‌ساختند، اما متاسفانه موفق به ساخت نمی‌شدند؛ اما پس از این‌که برنامه‌های اول پخش شد مخاطبانی که در خودشان این توانایی را می‌دیدند در مسابقه شرکت کردند به همین جهت ما در قسمت‌های بعدی فقط ایده ساختن را می‌دهیم. ابزار مورد نظرشان را هم در اختیارشان می‌گذاریم تا با ابتکار خودشان مراحل را پشت سر بگذارند.

در ابتدا قصد داشتیم جوایز را به صورت انفرادی اهدا کنیم، اما تصمیم گرفتیم تا پس از برگزاری فینال، مراسمی‌ را برپا کنیم و در آن مراسم جوایز برندگان اهدا شود.

برنامه در هنگام تدوین داوری می‌شود و حتی شرکت‌کنندگان پس از پایان هم نمی‌دانند که کدام گروه توانسته چه مدالی را دریافت کند.

مسابقاتی که بین گروه‌ها برگزار می‌شود، یکنواخت نیست و هر گروهی باید مراحلی را پشت سر بگذارد که امتیاز این مراحل مشخص شده و همه شرکت‌کنندگان آیین‌نامه مسابقه را مطالعه کرده‌اند و ما این آیین‌نامه را در اختیارشان قرار داده‌ایم.

اشتباهات زیادی را تاکنون از شرکت‌کننده‌ها دیده‌ایم. برخی از شرکت‌کننده‌ها گم می‌شوند یا دیر به استراحتگاهشان می‌رسند. حتی گروهی نتواسته در زمان مقرر ماهی صید کند و ما برکه‌ای را برایش ایجاد کرده‌ایم و تعدادی ماهی کپور داخل برکه انداخته‌ایم تا این گروه بتواند غذای خودش را تامین کند. تعدادی از گروه‌ها وسایلشان را جا می‌گذارند که ما از امتیازشان کم می‌کنیم و به آنها برمی‌گردانیم. گروه‌ها دچار مشکلات فراوانی می‌شوند و عموما خودشان باعث می‌شوند، اما با این وجود از طریق مختلف ما سعی می‌کنیم کمکشان کنیم.

شرکت‌کنندگان در مدت 30 ساعت با هم به رقابت می‌پردازند که چهار ساعت وقت استراحت دارند که بعضی اوقات گروه‌ها به دلیل این‌که خسته می‌شوند نمی‌توانند از خواب بیدار شوند و زمان بیشتری را صرف استراحت می‌کنند.

چهار قسمت اول مسابقات را تک‌قسمتی پخش کردیم، اما بیننده‌ها گفتند شرکت‌کنندگان را نمی‌شناسند و متوجه فعالیت‌ها نمی‌شوند. بعد از آن یک مسابقه را در دو هفته متوالی پخش کردیم که متوجه شدیم‌ مخاطبان در فاصله این یک هفته مسابقه را فراموش می‌کنند. به همین دلیل در سری جدید هر مسابقه سه قسمت می‌شود تا هم سختی مسابقه روشن‌تر و نکات علمی مشخص‌تر شود و هم بیننده ببیند که شرکت‌کنندگان چگونه وسایلی مثل قایق و... را چطور می‌سازند.

بستگی به نظر مدیران تلویزیون دارد. البته موافقت اولیه صورت گرفته و گروه تحقیق و نگارش در حال طراحی مدل جدیدی هستند. قصد داریم مسابقه را جدی‌تر برگزار کنیم چون مخاطبان و شرکت‌کنندگان متوجه شدند که با چه نوع مسابقه‌ای مواجه هستند. دوست داریم مراحل غیرقابل پیش‌بینی باشد. لوکیشن و بخش‌ها تغییر می‌کند.

از 18 گروه شرکت‌کننده شش گروه که بیش از 25 امتیاز داشته باشند انتخاب می‌شوند.

مناطق زیادی را بررسی کردیم، اما در نتیجه مشخص شد مرحله پایانی مسابقه را در کیش ضبط کنیم.

شرکت‌کنندگان در مدت چهار شب به رقابت می‌پردازند و هر شب یک گروه حذف خواهد شد. روز آخر دو گروه می‌مانند که مسابقه میان این دو گروه بسیار جدی خواهد شد و حتی امکاناتی مانند اینترنت و... را هم در اختیارشان نخواهیم گذاشت.

بله، به گروه اول نفری یک میلیون و 500 هزار تومان، گروه دوم نفری یک میلیون تومان و به گروه سوم نفری 500 هزار تومان هدیه خواهیم داد.

همه بچه‌ها با عشق و علاقه کار می‌کنند. این مسابقه هشت تصویربردار وچند صدابردار دارد. دقیقا گروه تولیدمان بیشتر از یک گروه برنامه الف است. ما تلاش زیادی کردیم که این گونه از مسابقات بین مردم و برنامه‌سازان جا بیفتد و تماس‌هایی که با برنامه گرفته شد، نشان از استقبال عمومی‌ از این مستند مسابقه دارد. ما در ابتدا پیش‌بینی می‌کردیم که هر برنامه در یک هفته تدوین شود، اما تدوین هر برنامه حداقل 65 روز طول می‌کشد. پنج باکس تدوین را آماده کردیم تا برنامه سر موقع به پخش برسد.

ما طرح اولیه را به چند شبکه دادیم. به طور مثال با شبکه یک هم مذاکراتی داشتیم، اما شبکه تهران این طرح را جدی گرفت و همکاری بسیار خوبی هم تاکنون با ما داشته است. طرح اولیه این مسابقه حدود سه سال پیش آماده شد، اما به جهت این‌که این طرح جدید بود شبکه‌ها حاضر به سرمایه‌گذاری نبودند، ضمن این‌که شبکه یک سیما شبکه‌ای برای عموم هموطنان در سراسر کشور است که طرح این مسابقه با سیاست‌های شبکه یک همخوانی نداشت، چون مخاطبان مسابقه عموما جامعه شهری و تحصیلکرده هستند.

با این‌که در این اواخر صدا و سیما همت بسیار خوبی برای مستند گذاشته و شبکه‌ای را با عنوان شبکه مستند راه‌اندازی کرده، اما هنوز باید جدی‌تر این موضوع پیگیری شود و از پتانسیل مستندسازی که در کشورمان وجود دارد، استفاده شود. افراد بسیار زیادی در کشورمان هستند که من مستند‌های بسیار خوبی را از آنها در جشنواره‌های مختلف تماشا کرده‌ام، اما متاسفانه هنوز مستندسازان جذب تلویزیون نشده‌اند و بنا به دلایلی صدا و سیما نتوانسته مستندسازان را دور هم جمع کند.

دلیل این موضوع را نمی‌دانم، اما فکر می‌کنم اگر مستندسازان بتوانند در شبکه مستند جایگاه اصلی خودشان را بیابند، می‌توانند با مستند‌هایی که می‌سازند مخاطبان زیادی را به دست بیاورند.

شما در نظر بگیرید مردم چقدر در حال حاضر به برنامه‌های مستند علاقه دارند و حتی اگر مستندی بر اساس نیاز مخاطب ساخته شود مطمئنا بیش از مجموعه‌های تلویزیونی و فیلم‌های سینمایی بیننده خواهد داشت.

متاسفانه مستندسازی در کشور ما هدایت نمی‌شود و به نظرم شبکه مستند فرصت خوبی است که بتواند از پتانسیل‌های موجود استفاده کند و با تولید مستند‌های متنوع مخاطبانش را با خود همراه کند.

متاسفانه تصور برخی مدیران در صدا و سیما در خصوص مستند، کاری کم هزینه، ساده و در عین حال کوتاه‌مدت است که به نظرم این واقعا درست نیست و باید بپذیریم که مستند بسیار پرهزینه است و برای برنامه مستند خوب باید برنامه‌ریزی، تحقیق و پژوهش کرد و مدت زمان زیادی را برای مستندساز در نظر گرفت.

حرف شما کاملا صحیح است. مستندسازی سیاسی و اجتماعی بنا به دلایلی هنوز جدی گرفته نشده است و بسیاری از تهیه‌کنندگان و کارگردانان حاضر به تولید این‌گونه مستند‌ها نیستند. تولید مستند در حوزه‌های سیاسی و اجتماعی خطرپذیر و با ریسک بسیار بالایی همراه است و دلیلش هم خط قرمزهای غیرواقعی است که وجود دارد و تهیه‌کننده حاضر به ریسک نیست.

برخی از مستندسازان هم کارهایی ساخته‌اند، اما پخش نشده است. خود من مستندی در خصوص بیماری ایدز و ناهنجاری‌های آن ساخته‌ام که در آرشیو تلویزیون خاک می‌خورد. پس با این اوضاع نمی‌توان انتظار داشت که مستندها را در بخش‌های مختلف ببینیم و تهیه‌کنندگان یا کارگردانان در این حوزه متمرکز شوند و مستندهای متنوعی را تولید کنند.