کتاب زندگی شهر را ورق زده‌ایم

سایه‌روشن در حقیقت نخستین تجربه سریال‌سازی آرش معیریان (کارگردان) است و دربردارنده داستان‌هایی مبتنی بر رخدادهای هر روزه جامعه شهری است و راهی به سوی نمایاندن ارتباطات صحیح بین فردی در خانواده و اجتماع باز کرده است.

این مجموعه که با مشارکت شبکه 5 سیما و اداره حقوقی شهرداری تهران تولید شده است، تلاش می‌کند با بهره‌گیری از المان‌هایی چون ساخت و ساز غیرمجاز، قطع اشجار، سد معابر و... به آموزش رفتار شهروندی و نیز حقوق متقابل مردم و شهرداری مبادرت ورزد.

کاوه افضلی (تهیه‌کننده این مجموعه) از شکل‌گیری طرح اولیه و همکاری مشترک شهرداری و تلویزیون چنین می‌گوید: به فکر تولید یک مجموعه نمایشی به سفارش اداره حقوقی شهرداری بودم، چرا که در این قالب می‌توان نکات آموزشی را به بهترین شکل به مخاطب ارائه کرد. طرح اولیه نوشته شد و مورد پذیرش دکتر نوروزی، مدیر کل این اداره قرار گرفت و محمدمحمود سلطانی شروع به نگارش فیلمنامه کرد که در این میان از حمایت‌های خوب سازمان فرهنگی ـ هنری شهرداری نیز بهره‌مند شدیم.

سایه‌روشن از جمله ساخته‌های پرلوکیشن سیماست که بالغ بر 200 مکان مختلف برای تصویربرداری صحنه‌های این سریال در نظر گرفته شده و به گفته عوامل مجموعه، هیچ‌یک از لوکیشن‌های ثابت تلویزیونی در این کار مورد استفاده قرار نگرفته است. به اعتقاد تهیه‌کننده سایه‌روشن، فضاهای مختلف فیلمبرداری، آکسسوار صحنه، رنگ‌آمیزی و... همگی بر اساس شخصیت‌پردازی داستان در نظر گرفته شده است.

افضلی می‌گوید: برای ساخت این مجموعه بودجه بسیاری در مقایسه با آثار معمول سیما صرف شده است. بازیگران همگی چهره هستند و هر یک در قالب داستانی خود حرفی برای گفتن دارند. برای پرداخت شخصیت از نظرات یک دکتر جامعه‌شناس نیز بهره برده‌ایم تا ایفای نقش هرکدام برای بیننده پیامی در بر داشته باشد تا کنار عناوینی که مدنظر شهرداری بود، بتوانیم داستانی درخور تامل و به دور از شعارزدگی را پیش روی بیننده ترسیم کنیم.

وی ادامه می‌دهد: هدف اصلی ما در پردازش داستان، نشان دادن این مساله بود که نظارت‌های شهرداری و ممانعت آن از برخی اقدامات مردم، در جهت ایجاد یک زندگی سالم برای کل شهروندان است؛ چرا که از جمله وظایف مهم شهرداری، نگهداری فیزیکی شهر و ایجاد روحیه نشاط و امید به آینده و نیز ترویج مسائل فرهنگی برای مردم جامعه است. ما در پی این عناوین، برخی معضلات جامعه شناختی و خانوادگی را نیز مطرح کردیم تا جنبه‌های آموزشی داستان پربارتر شود.

این مجموعه که به لحاظ تکنیک‌های ساختاری جزو آثار متفاوت در حوزه سریال‌سازی است، فاصله چندانی با ساخته‌های مخاطب‌پسند معیریان در سینما ندارد. این کارگردان می‌گوید: هر آنچه در طول این سال‌ها در سینما آموخته و تجربه کرده‌ام در ساخت سایه‌روشن به کار گرفته‌ام و در بخش اجرا و ساختار و همچنین تکنیک بر اساس توانم پیش رفته‌ام و اگر تفاوت محسوسی میان این سریال و ساخته‌های روزانه تلویزیونی وجود دارد، به دلیل این بوده که ما تلویزیون را ارزشمند، محترم، فاخر و والاتر می‌دیدیم و این مساله حساسیت ما را همواره مضاعف می‌کرد. وقتی مخاطبانی میلیونی به صورت روتین بیننده کار ما هستند، ضریب دقت ما در ساخت نیز ‌باید میلیونی باشد.»

وی ادامه می‌دهد: متاسفانه گروهی از سازندگان تلویزیون به‌سوی تولید کارهای پیش پا افتاده حرکت کرده‌اند و استاندارد سریال‌سازی و پس از آن نگاه تماشاگر با افت قابل ملاحظه‌ای مواجه شده است. این پارامترها در مراحل آغازین تولید این مجموعه بر کار ما حاکم بود و بنده بارها اعلام کردم اگر قرار باشد کاری را با زمان‌بندی بسیار کم و دم‌دستی تولید کنم، از ادامه کار کناره‌گیری خواهم کرد؛ چراکه ملاک من برای ساخت نخستین سریالم، ارزشمندی رسانه ملی از لحاظ نگاه، مدیریت، تفکر، همه‌گیر بودن و پارامترهای اخلاقی، اعتقادی و نیز ارزشی بود که به عنوان کارگردان برای اسم خودم قائل بودم و می‌خواستم در شناسنامه اولین تجربه سریال‌سازی‌ام ماندگار باشد.

تلویزیون تا به حال از حضور فیلمسازان سینمایی در حوزه تولید باکس نمایشی خود بسیار بهره برده و چنین آثاری همواره در مقایسه با آثار روتین نمایشی یک سر و گردن بالاتر قرار داشته است. معیریان نیز همین عقیده را دارد و در مقایسه این دو مدیوم تصویری با یکدیگر می‌گوید: تلویزیون انواع و اقسام سلیقه‌ها و مخاطبان گوناگون را در بر می‌گیرد، اما سینما از آنجا که متکی به بخش خصوصی است، نگاه به گیشه و تماشاگر مهم‌ترین هدف از تولید آثار است و باید منتظر بازگشت سرمایه بود. بنده در تمام کارهایم 50 درصد نگاه تولیدی‌ام را به دکوپاژ، میزانسن و چینش معطوف کرده‌ام و چنین شرایطی در تلویزیون به دلیل اسلوب‌ها و فرمول‌های خاص خود در بحث سرمایه نگرانی خاصی ندارد و می‌توان تمام انرژی را در بحث محتوایی و ساختاری اعمال کرد.

کارگردان سایه‌روشن همچنین به تکنیک‌های ساختاری و محتوایی این مجموعه اشاره می‌کند و می‌گوید: فرهنگسازی، اخلاق‌گرایی، نقد و اشاره به مسائل و معضلات شهری جزو پارامترهای موفق این مجموعه در بحث محتوا و داستان است. خود متن نیز این قابلیت و امکان را فراهم کرد تا ایده‌آل‌هایم را بدون دغدغه‌های مالی و فشار زمانی در کنار آقای افضلی، تهیه‌کننده اثر به تصویر بکشم.

سایه‌روشن علاوه بر نوع خاصی از داستان‌پردازی که مبتنی بر مباحث آموزشی است، از حضور بازیگرانی بهره می‌برد که هر یک در جای خود عنصری پررنگ در جذب مخاطب به حساب می‌آیند. آرش معیریان در این‌باره می‌گوید: وقتی شرایط تولیدی بخوبی پیش برود، بازیگران حرفه‌ای به راحتی می‌پذیرند که در چنین مجموعه‌ای حضور داشته باشند. در سایه‌روشن نیز شرایط پیش‌تولید به گونه‌ای بود که 95 درصد از انتخاب‌ها همان‌هایی بودند که در حال حاضر شاهد حضورشان هستیم. علاوه بر چینش، قصه، ریتم، میزانسن، دکوپاژ و... تهمیداتی هستند که‌امروز در بحث مخاطب‌شناسی تلویزیون مد نظر قرار می‌گیرد.

وی ادامه می‌دهد: در حال حاضر جبر مالی، متوجه بسیاری از سریال‌ها می‌شود و عمدتا کیفیت خیلی نازلی در بحث اجرا پیش می‌آید و خوشبختانه آنچه در بازخوردها دیده می‌شود، این که برای بیننده‌ای که نگاه تکنیکی ندارد تک‌تک پلان‌ها چه به لحاظ قاب‌بندی، نورپردازی، حرکت دوربین، میزانسن و طراحی صحنه معنا و مفهومی مستقل یافته است. هزینه، انرژی و تلاش مضاعفی در این مجموعه خرج شده تا ثابت کنیم هم تلویزیون و رسانه ملی عزیز و هم مخاطبش برایمان عزیز است.

از دیگر ویژگی‌های این مجموعه، حضور شخصیت‌هایی در داستان است که می‌توان هریک را نماینده قشر خاصی از مردم جامعه دانست و در این میان رفتار و کنش‌های ارتباطی این کاراکترها می‌تواند بر بروز جهت‌گیری‌های مثبت و منفی داستان آموزنده باشد.

کاوه افضلی در این خصوص معتقد است: در زندگی شخصیتی چون افسانه با بازی نسرین مقانلو به سوی این مقصود رفته‌ایم تا نشان دهیم زن و شوهر‌ها علاوه بر اشتراکات خانوادگی، نیازمند پرداختن به علایق شخصی خود نیز هستند و با اعمال فشار از سوی یکی از زوجین، افراد از خانواده گریزان می‌شوند یا در کاراکتری که رویا نونهالی آن را بازی می‌کند، تلاش کردیم تاوان اشتباهات بزرگ انسان‌ها را نشان دهیم و بگوییم همیشه پایان خوشی در انتظار تصمیمات اشتباه ما نیست.

در کنار هر یک از شخصیت‌های این مجموعه که به نوعی پیام‌آوران بخشی از داستان هستند، آتوسا با بازی لیلا بلوکات، نمود پررنگ‌تری از معضلات فردی و ارتباطی را به تصویر می‌کشد.

این کاراکتر ابتدا با بازخوردی منفی از سوی مخاطب رو‌به رو می‌شود و این حس پس رانده شدن آتوسا از سوی بیننده، نمایانگر شخصیت متزلزل و پیشینه خانوادگی اوست. ریزه‌کاری‌هایی که به گفته بلوکات پس از دورخوانی‌ها، جلسات متعدد با کارگردان و نویسنده و همچنین تصورات ذهنی خود او از این نقش شکل گرفت و به تصویر درآمد، حال با روی آنتن رفتن چند قسمت از این مجموعه از سوی شبکه مورد بازبینی مجدد قرار گرفته و بخش‌های کلیدی بازی او در حال حذف است.

لیلا بلوکات معتقد است: این کاراکتر در فیلمنامه به گونه‌ای طراحی شده بود که با خواندن آن به کلیتی درخور تامل از این نقش دست یافتم. آتوسا دختری است با عقده‌های فراوان که از دوران کودکی‌اش بر جای مانده و او را شخصی مغرور و خودخواه جلوه می‌دهد. دختری که از طبقه فقیر و پایین دست جامعه به لحاظ فرهنگی آمده و حال از طریق ازدواج با مردی متمول سرپوشی گذاشته است بر حقارت‌های گذشته خود.

ایفاگر نقش آتوسا ادامه می‌دهد: این خصوصیات رفتاری در وهله اول باید در رفتار این کاراکتر نمود داشته باشد؛ بنابراین ضمن صحبت‌هایی که با طراح لباس و کارگردان صورت گرفت، تصمیم بر آن شد تا لباس و وضع ظاهری آتوسا بسیار به چشم آید. برای پوشش او از رنگ‌های بسیار شاد استفاده شده است تا بتواند خود را میان دیگران نشان دهد. از همان ابتدا هم تست‌ها را به شبکه می‌فرستادیم و خوشبختانه محدودیتی در استفاده از رنگ‌ها نداشتیم و شخصا بسیار پیگیر این مساله بودم. در حال حاضر فضا اندکی فرق کرده است و سیاست‌ها به گونه‌ای دیگر تغییر یافته تا جایی که بسیاری از سکانس‌های مهم بازی آتوسا که دلیلی بود بر رفتارهای نابهنجار این شخصیت حذف شده است.

لیلا بلوکات با تاکید بر این‌که بهره‌گیری از چنین رنگ‌هایی در طراحی لباس این کاراکتر توجیهی مفهومی دارد، اضافه می‌کند: ما آتوسا را در همه صحنه‌ها به لحاظ رفتاری پررنگ می‌بینیم؛ شخصیتی خودخواه، خودمحور که پولداری خودش را به رخ می‌کشد و در نهایت قرار است در فضایی قرار گیرد که نتیجه این رفتارها پیامی را برای بیننده به دنبال داشته باشد. تک‌تک کاراکترها نیز بر این اساس چیده شده‌اند و تا امروز بازتاب خوبی را از سوی مردم دریافت کرده ایم؛ چراکه این اثر را کاری آموزنده می‌دانند و امیدوارم دست‌اندرکاران هم مهربان‌تر به این مجموعه نگاه کنند.

تهیه‌کننده سایه‌روشن در تکمیل صحبت‌های بلوکات می‌گوید: به دلیل عدم بررسی همه‌جانبه در خصوص تحلیل ما از شخصیت‌ها و فرم داستان‌پردازی این مجموعه، بسیاری از سکانس‌های ما رو به کم شدن است. ما قصد تولید یک فیلم 90 دقیقه‌ای را نداریم که فقط قصه‌ای بگوید و مخاطب را سرگرم کند؛ بلکه بیننده ما به مرور کاشته‌های فیلمنامه را دریافت می‌کند و به برداشتی از نتیجه کار تولیدکنندگان این اثر می‌رسد به هرحال سایه‌روشن به هیچ عنوان به دنبال تجمل‌گرایی نبوده است و هر آنچه در این مجموعه می‌بینیم، ما‌به‌ازایی واقعی در جامعه دارد که تلاش کرده‌ایم با نمایاندن آن تا حدودی به سطحی متعادل و سالم در اجتماع دست یابیم.

این خصوصیتی است که در متن فیلمنامه سایه‌روشن نیز نهفته است. محمدمحمود سلطانی نویسنده فیلمنامه می‌گوید: در نگاشتن طرح اولیه فیلمنامه و به اقتضای اهدافی که در تولید این مجموعه مد نظرمان بود سعی شد در دل درام و داستان، آیتم‌هایی را جای دهیم که با شکل‌گیری قصه‌ها جذابیتی برای بیننده داشته باشند و نیز پیامی را در بر گیرند. طرح اولیه حدود 4 سال پیش تصویب شد و بنده نگارش فیلمنامه را آغاز کردم و ضمن تغییراتی در آیتم‌ها و حتی نام اثر «از اینجا تهران است» به «سایه‌روشن» به چینش جدیدی دست یافتیم.

سلطانی ادامه می‌دهد: نگارش کل فیلمنامه حدود 14 ماه به‌طول انجامید و با حدود 20 قسمت از سناریو، کار را کلید زدیم و بنده با در دست داشتن سیناپس کلی از داستان، قسمت‌های باقیمانده را در حین فیلمبرداری نوشتم و اگر گروه فیلمبرداری با داشتن یک فیلمنامه کامل شروع به ساخت کند، کاری موفق‌تر انجام می‌گیرد؛ چرا که هم کارگردان، برنامه‌ریز، گروه تولید و هم بازیگران شاکله‌ای از کار را در اختیار دارند و می‌توانند در جهت روند و اتفاقات پیش‌رو برنامه‌ریزی کنند.

کارگردان: آرش معیریان، تهیه‌کننده: کاوه افضلی، نویسنده فیلمنامه: محمدمحمود سلطانی، دستیار اول کارگردان و برنامه‌ریز: حسین فلاح، طراح گریم: مهرداد میرکیانی، طراح صحنه و لباس: آناهیتا اقبال‌نژاد، صدابردار: احمد اردلان، مدیر تولید: محمدرضا نجفی، مدیر تصویربرداری: رضا شیخی، منشی صحنه: مهرنوش الفتی.

بازیگران: رویا نونهالی، نسرین مقانلو، لیلا بلوکات، ساعد هدایتی، امیرکاوه آهنین‌جان، مهتاج نجومی، مجتبی رجبی، مهرنوش الفتی، امیر کاظمی، مهران رجبی، حسین فلاح، شقایق نوروزی، محمد سلطانی، رهام تدریسی، کتایون اویسی، طیبه محمدزاده، علیرضا شهیری، ملیسا دولت‌خواه، اکرم محمدی، محمد صادقی، فتحعلی اویسی و ژاله علو.