سرنا را سر و ته گرفته‌ایم

دبیر نخستین همایش بین‌المللی گردشگری دینی و توسعه فرهنگ زیارت در پاسخ به پرسش‌های ما درباره وضعیت گردشگری دینی در کشور، بارها بر این نکته تاکید کرده که گرمی ‌بازار گردشگری دینی در کشورمان به قوی‌تر شدن دیگر شاخه‌های این صنعت می‌انجامد و چنین رویایی چندان دور نیست.

گردشگری دینی یکی از شاخه‌های صنعت گردشگری است که به سه نوع تقسیم می‌شود؛ نوع اول، بازدید معتقدان به یک دین از مراکز مقدس‌شان است، مثل زائرانی که هر سال برای زیارت امام رضا(ع) به مشهد می‌آیند، نوع دوم، بازدید معتقدان به دیگر ادیان از مراکز مقدس دینی دیگر به قصد پژوهش است. برای مثال ممکن است غیرمسلمانی به حرم بیاید، اما قصدش نه تفریح باشد و نه زیارت بلکه برای بازدید از آن مکان مقدس و درک آداب و شعائر متدینان از نزدیک به آنجا بیاید و نوع سوم نیز بازدید از یک مکان مقدس است به قصد دیدن اثری تاریخی مثل بازدید گردشگران خارجی از مسجد شیخ لطف‌الله اصفهان.

البته تعریف ما از گردشگری دینی با تعریف غرب فرق دارد، چرا که فرهنگ غرب بیشتر به سمت جهانی عاری از خدا گرایش دارد به همین دلیل حتی در مقوله گردشگری مذهبی نیز صرفا به دنبال منفعت مادی است و به طور کلی‌تر اگر شاخه گردشگری مذهبی را طراحی کرده، صرفا به عنوان یک نوع عقب‌نشینی در برابر مذهب‌گرایان و کسانی است که دنیا را بدون خدا نمی‌خواهند و به عقلانیت خداگرا معتقد هستند.

ما در واقع می‌خواهیم گردشگری دینی، جلوه‌های خاص اعتقاد به خدا را به شکل حقیقی و باهدف ارتقای معرفت و شناخت گردشگران به آنها نشان دهد.

از نظر من به طور کلی گردشگری در ایران از رشد مورد انتظار برخوردار نیست. گفته می‌شود که بیش از 70 درصد میراث فرهنگی بشریت در 52 کشور مسلمان دنیاست که عمدتا همه در خاورمیانه هستند، اما 75 درصد از درآمد گردشگری در دنیا به کشورهای غربی اختصاص دارد. یعنی ما با وجود داشتن جاذبه‌های گردشگری نتوانسته‌ایم گردشگران را به اندازه کافی جذب کنیم.

کشورهای اروپایی سال‌ها پس از جنگ فهمیدند که راه پیشرفت در اتحاد است. آنها این اتحاد را در حوزه گردشگری نشان دادند یعنی کاری کردند تا مردمشان به آسانی سفر کنند، چرا که می‌دانستند با این روش، منافع مشترک‌شان تامین می‌شود.

اما کشورهای اسلامی به رغم این که آداب و رسوب و فرهنگ نزدیک به هم دارند هنوز این اتحاد را به دست نیاورده‌اند در حالی که می‌توانند با تقویت گردشگری اسلامی به منافع مشترکی دست یابند.

گردشگری مذهبی در میان گردشگران داخلی رونق دارد و ما هر سال بیش از 25 میلیون نفر زائر حرم امام‌رضا(ع) داریم، اما شمار گردشگران خارجی که به حرم می‌آیند به 2 میلیون نفر هم نمی‌رسد.

قطعا همین‌طور است. نه‌تنها ایران ظرفیت بالایی برای پذیرش گردشگران مسلمان دارد، بلکه برای پذیرش طرفداران دیگر ادیان هم گنجایش بسیار خوبی دارد.

البته همه مسلمانان جهان به امام رضا(ع) علاقه‌مند هستند. اگر پایین‌ترین آمار درباره شیعیان جهان را  در‌نظر بگیرید حدود 300 میلیون نفر در سراسر دنیاست و اگر فرض کنید که فقط 10 درصد از این افراد تصمیم بگیرند برای زیارت به کشور ما سفر کنند، باید هر سال 30 میلیون نفر گردشگر خارجی داشته باشیم.

من این دیدگاه را قبول ندارم. از نظر من، چالش اصلی گردشگری در کشور ما، بحث تعامل نداشتن گردشگری با ارزش‌هاست. ما گاهی سرنا را سر و ته گرفته‌ایم و برخی افراد در این میان انگیزه‌های بخصوصی را دنبال می‌کنند.

فکر می‌کنید اگر گردشگری تفریحی را به شکلی که آنها می‌خواهند تبدیل کنیم به کجا می‌رسیم؟ آیا نهایتا به کشورهای اروپایی خواهیم رسید؟ ما نمی‌توانیم آن نوع گردشگری را که بعضی‌ها تصور می‌کنند سبب کسب درآمد می‌شود، دنبال کنیم چون نه ظریفیتش را داریم و نه باورها و فرهنگ جامعه اجازه‌اش را می‌دهد.

مشکل این است که برخی افراد درصدد هستند برخلاف جریان آب شنا کنند و از این نکته غافلند که اعتقادات مردمی‌در کشور ما باعث می‌شود این نوع طرح‌ها خریداری نداشته باشند.

من می‌خواهم بگویم ظرفیت واقعی کشور ما گردشگری دینی است و دیگر انواع گردشگری‌ها می‌توانند در سایه گردشگری دینی شکل بگیرند و پیشرفت کنند.

حتی اگر فرض کنید گردشگران دینی‌ای که به کشور ما می‌آیند وضع اقتصادی مناسبی نداشته باشند، اما شمارشان بسیار زیاد باشد، حتی اگر هر گردشگر بخواهد فقط اندکی محصولات دینی و فرهنگی خریداری کند، یک رقم بسیار بزرگ خرید خواهیم داشت.

چرا فکر می‌کنید گردشگر دینی نمی‌تواند صنعت گردشگری کشور را بهبود بخشد؟ وقتی این گردشگران به کشور ما بیایند، بالاخره باید جایی غذا بخورند، جایی اقامت کنند و از سیستم حمل و نقل استفاده کنند. دریافت این خدمات برای آنها هزینه دارد و مطمئن باشید پرداخت این هزینه‌ها به پویایی گردشگری در کشور می‌انجامد.

در ضمن، این اهانت است که بگویند زائر می‌آید در خیابان می‌خوابد. این درست نیست. آنها مثل زائران ایرانی از انواع خدمات استفاده می‌کنند. هیچ خارجی‌ای در خیابان نمی‌خوابد! مسوولان حرم هم اجازه نمی‌دهند یک خارجی در حرم اقامت کند.

چون برنامه‌ریزی صحیحی نداریم. زمانی که قرار است گردشگران ما به کشورهای دیگر بروند، برنامه‌ریزی‌ها کیفیت مطلوبی دارد، کاروان‌ها و آژانس‌های مسافرتی در اختیار زائران قرار می‌گیرند و ویزا و سایر مدارک به‌آسانی و به‌سرعت حاضر می‌شود و خلاصه راه را برای آنها هموار می‌کنیم تا براحتی به کشور‌های دیگر بروند، اما درباره گردشگران ورودی به کشور، وضع فرق می‌کند. آنها گاهی در مرزها و فرودگاه‌های کشورمان، برای ورود شرایط دشواری را می‌گذرانند.

از سوی دیگر یکی از تاثیرگذارترین روش‌های جذب گردشگر، تبلیغات است که ما به آن توجه کافی نداریم. در شرایط کنونی که در دنیا نوعی اسلام‌هراسی وجود دارد اگر ما بتوانیم از طریق تبلیغات و روش‌های دیگر، گردشگران خارجی را به گردشگری دینی در ایران ترغیب کنیم، گامی ‌مثبت در جهت نشان دادن چهره واقعی اسلام به جهانیان برداشته‌ایم.

چرا ما نباید ترمینال آسیای‌میانه شویم و چرا دبی باید این امتیاز را کسب کند؟ علت این است که ما زیرساخت‌ها و مراکز اقامت کافی برای نیل به این هدف را نداریم، اما اگر بتوانیم گردشگری دینی را تقویت کنیم، دیگر ظرفیت‌ها نیز بارور می‌شوند و شاخه‌های دیگر گردشگری نیز در کشورمان قوی‌تر خواهند شد.

نیره خسروی