دفن سنتی زباله‌ها دیگر جوابگو نیست

شاهین رحیم اوغلی، کارشناس محیط انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست آذربایجان شرقی در این رابطه می‌گوید: متاسفانه بحث زباله در استان ما آن‌طور که باید نه از جانب مسوولان شهری و نه خود شهروندان جدی گرفته نمی‌شود و نمود عینی آن در مشخص نبودن زمان جمع‌آوری، مناسب نبودن ظروف زباله در خارج از منازل، جا نیفتادن مقوله بازیافت و تفکیک از مبدا، دفن ناصحیح و غیراصولی است. به گفته مسوولان شهری در کلانشهر تبریز روزانه حدود 1200 تن زباله تولید می‌شود.

در شرایط کنونی و با این حجم انبوه زباله دیگر سیستم‌های جمع‌آوری و دفن سنتی زباله‌ها جوابگو نیست و نمی‌تواند حتی از آلودگی‌های زیست‌محیطی ناشی از انواع زباله‌های شیمیایی، میکروبی، رادیواکتیو و... جلوگیری کند.

فریدون آرمان‌فر، کارشناس ارشد محیط زیست و آب در این رابطه معتقد است: مهم‌ترین مقوله ما در بحث زیست‌محیطی به زباله‌های شهری برمی‌گردد که سازمان شهرداری از بعد جمع‌آوری، انتقال، ذخیره و دفن مسوولیت دارد.

وی می‌گوید: هرچند در استان ما نسبت به گذشته اقدامات زیادی درخصوص پسماندهای شهری صورت گرفته، اما هنوز این مشکل حل نشده و می‌توان ادعا داشت در عرصه گسترده شهر مشکل زباله به جای دیگری منتقل شده است. به این صورت که ما بدون توجه به مدیریت کاهش تولید زباله و نیز استفاده مجدد از زباله یکراست به سمت تفکیک از مبدا و جمع‌آوری روی آوردیم که متاسفانه این امر به هیچ وجه جواب نخواهد داد. کارشناس ارشد محیط زیست در توضیح این بحث می‌افزاید: به نظر من در مورد زباله‌های شهری باید به 4 مدیریت: کاهش تولید زباله از طریق فرهنگ‌سازی، استفاده مجدد از زباله در منزل، تفکیک از مبدا و بازیافت و در نهایت جمع‌آوری و دور ریختن زباله توجه داشته باشیم، چراکه اگر یکی از این 4 مقوله را مهم تلقی نکنیم در بحث زباله‌های شهری موفق نخواهیم بود.

وی با اشاره به این‌که استان ما در هر 4 مدیریت مشکل دارد، اضافه می‌کند: حتی اگر در بحث جمع‌آوری موفق عمل کنیم، اما چون فاقد مرکز پردازش هستیم زباله‌ها به صورت سنتی جدا می‌شوند. آرمان‌فر ادامه می‌دهد: در مرکز پردازش زباله‌ها بعد از تفکیک کاغذ، شیشه، قوطی آلومینیوم، پلاستیک، فلزات و... به روش اتوماتیک جدا شده و هرکدام طی پروسه خاصی به ماده ثانویه تبدیل می شوند.

از سال‌ها پیش مسوولان شهری به منظور نگهداری و دفن اصولی زباله‌های تولید شده در شهرها به فکر ایجاد زباله‌گاه ثابت و مادر در حومه شهرها افتادند. در واقع می‌توان گفت مهم‌ترین مرکزی که قادر است جوابگوی نگهداری زباله‌های کلانشهرها باشد، همان زباله‌گاه مادر است.

رحیم اوغلی کارشناس محیط انسانی محیط زیست آذربایجان شرقی نیز درخصوص بهترین روش برای معدوم ساختن زباله‌های شهری معتقد است: در بحث زباله‌های خشک با آموزش و تشویق مردم باید سعی شود آنها را در مبدا از یکدیگر جدا کرد. با توجه به هم‌عقیده بودن اکثر کارشناسان در این مورد که دفن، آخرین مرحله معدوم‌سازی زباله‌های شهری است، رحیم اوغلی می‌گوید: ‌متاسفانه در زباله‌گاه مادر تبریز هیچ‌گونه دفن بهداشتی صورت نمی‌‌گیرد و باتوجه به این‌که بر اثر رهاسازی زباله‌های شهری در زباله‌گاه مادر شیرابه که ماده‌ای است بسیار سمی و آلوده‌کننده، به صورت روزانه 250 مترمکعب (معادل یک تا دو لیتر در ثانیه) در محیط جاری می‌شود به آلوده شدن آب‌های سطحی، زیرزمینی، اراضی کشاورزی و... منجر می‌گردد.

وی می‌افزاید: به غیر از دفن، روش‌های دیگری برای معدوم‌سازی وجود دارد که یکی از این روش‌ها این است که از گاز استحصالی زباله‌ها برق تولید کنیم. به این صورت که زباله را بعد از تفکیک داخل محفظه‌هایی به نام دایجستر می‌ریزیم و بعد آنها را داخل مخازن با آب مخلوط کرده و گاز تولید شده بر اثر تخمیر در موتور ژنراتور به برق تبدیل می‌شود. راه دیگر این است که بعد از جمع‌آوری زباله آن را در کارخانه کود آلی و با فرآیند هوادادن و تخمیر به کود آلی تبدیل می‌کنیم.

اما حبیبه هراتی کارشناس طرح و برنامه سازمان پسماند شهرداری کلانشهر تبریز بهترین روش معدوم‌سازی زباله‌ها را نه در دفن و نه در سوزاندن می‌داند. به نظر او بهترین راه این است که در سکوهای بارگیری موقت و از طریق دایجستر تبدیل به انرژی شوند که آن هم برای سازمان شهرداری هزینه‌بر است.

فریدون آرمان‌فر نیز در این رابطه معتقد است: با روش لوله‌گذاری می‌توان شیرابه حاصل از زباله‌ها را مدیریت کرد.

وی می‌‌افزاید: در دفن نباید یک قطره از زباله با خاک ‌زیری تماس داشته باشد. به این صورت که اول باید زیر زباله‌گاه یک لایه ایزوله کار کنند و بعد خاک رس و زباله را به صورت لایه‌لایه بریزند تا سطح زباله‌گاه پر شود. سپس زیر زباله‌ها 2 نوع لوله کار می‌گذارند و از طریق لوله‌گذاری‌های زهکشی شیرابه را به بیرون هدایت می‌کنند. همچنین با بیرون آوردن گاز متان و سوخت گاز، برق به دست می‌آید که وارد شبکه توزیع می‌شود. به گفته این کارشناس ارشد محیط زیست، از زباله‌های تبریز می‌توان هرسال حدود 300 میلیون تومان برق تولید و به شبکه سراسری وصل کرد.

باید اذعان کرد آن‌طور که شواهد نشان می‌دهد در شرایط کنونی زباله‌گاه مادر قدیم تبریز دیگر نه‌تنها محلی برای جمع و نگهداری زباله‌های کلانشهر تبریز مناسب نیست، بلکه اکنون به مکانی برای انواع و اقسام معضلات اجتماعی، بهداشتی و اقتصادی تبدیل شده که تامل و توجه بیشتر مسوولان شهری را می‌طلبد.

هراتی در این رابطه معتقد است: باتوجه به این‌که زباله‌گاه مادر قدیم تبریز بیش از 15 سال قبل مکان‌یابی شده بود، لذا آن موقع کف‌سازی مناسب و اصولی در آن اعمال نشده است که ما سعی کردیم با دادن پوشش فوقانی مانع رسیدن آب باران به شیرابه شویم. همچنین از چند ماه قبل، با اتخاذ تدابیر لازم و داشتن حکم قضایی مانع فعالیت بازیافت‌کننده‌های غیراصولی شدیم.

وی درخصوص روش معدوم‌سازی زباله‌های شهری در تبریز اظهار می کند : باتوجه به مدیریت دفن زباله‌های خانگی توسط شهرداری فعلا به روش نیمه‌بهداشتی جمع‌آوری و معدوم شده و حدود 250 تن آن توسط کارخانه کمپوست به کود آلی تبدیل می‌شوند و باتوجه به این‌که کارخانه تولید کمپوست تبریز کفاف بازیافت زباله‌های کل شهر را نمی‌دهد سعی می‌کنیم با راه‌اندازی فاز دوم این کارخانه در آینده نزدیک، 250 تن دیگر را به کود آلی تبدیل کنیم و 700 تن بقیه به روش کاملا بهداشتی و فنی در مرکز جدید زباله دفن خواهد شد.

چندی پیش علیرضا نوین، شهردار کلانشهر تبریز از احداث زباله‌گاه و مرکز دفن بهداشتی زباله تبریز در آینده نزدیک خبر داد و گفت: با توجه به مشکلات موجود در مرکز دفن قدیم و اشباع ظرفیت دفن زباله در این مرکز و از طرفی با توجه به این که دفع و دفن زباله‌های شهری تابع شرایط محیطی و فنی و بهداشتی است، شهرداری تبریز طی
3 سال گذشته برنامه‌ریزی جامعی به منظور طراحی و احداث زباله‌گاه مدرن، مکانیزه و جدید و در کنار آن دیگر طرح‌ها و پروژه‌های مکمل و مرتبط با موضوع مدیریت پسماند را در دستور کار قرار داد که حاصل این برنامه‌ریزی‌ها آغاز عملیات اجرایی طرح‌هایی چون مرکز دفن بهداشتی، کارخانه تولید کمپوست، کارخانه تفکیک زباله و تصفیه‌خانه شیرابه‌های زباله به فاصله‌ای اندک از هم بود.

به گفته نوین، زباله‌گاه مدرن و مکانیزه جدید تبریز در فضایی به وسعت 60 هزار مترمربع و اعتباری بالغ بر 80 میلیارد ریال احداث گردیده و بزودی مورد بهره‌برداری رسمی قرار می‌گیرد.

پیش‌بینی می‌شود با بهره‌برداری از این مرکز دفن جدید زباله‌های شهری تبریز، مشکلات زیست محیطی موجود به حداقل رسیده و با راه‌اندازی کارخانه بازیافت و نیز اجرای کامل طرح تفکیک از مبدا زباله، حجم زباله‌های حمل شده برای دفن در این مرکز تا سقف 25 درصد کاهش یابد.

سعیده دلال علیپور ‌/‌ جام‌جم تبریز